Engellilerin temel hakları nelerdir? Türkiye’de 2018 yılında çıkartılan yasa ile engellilerin sosyal hakları nelerdir?

Allâh, insânları rûhsal, zihinsel ve bedensel olarak farklı şekil ve kâbiliyetlerde yaratmıştır. İslâm’a göre cinsiyet, etnik köken, dil, sağlık, gelir seviyesi ve sosyal statü gibi dışa yansıyan özellikler, üstünlük vesîlesi değildir. İslâm’a göre bu gerçek, bedensel veyâ zihinsel olarak zayıf olan insânların dışlanmasını veyâ ötekileştirilmesini değil, aksine korunmalarını ve diğer insânlarla birlikte sosyal yardımlaşma içinde yaşamalarını zorunlu kılmaktadır.[1]

Bir engellinin evden çıkıp hava alması, dolaşması, toplumla kaynaşması temel bir haktır. Bu hakkın âileleri tarafından engellenmesi, kul hakkı ihlâlidir. Ancak engellinin dışarı çıkmasında değişik sakıncaların bulunması durumunda âileler bunun tedbîrini alabilir. Çevrelerine zarâr vermemesi için eve hapsedilen engelli bir çocuğun da insân olarak diğer çocuklar gibi sokağa çıkmaya, arkadaş edinmeye, oynamaya ve çocukluğunu yaşamaya hakkı vardır. Onun da temel ihtiyâçlarını karşılamak ve sosyal hayâta katılarak toplumsallaşmasını sağlamak anne babanın ve toplumun en temel görevlerinden biridir.[2]

İslâm Dîni, insânlar arasında ırk, renk, cinsiyet, bedenî, aklî ve zihnî farklılıkları, üstünlük aracı olmaktan çıkarmaktadır. Kur’ân, bütün insânlığın tek bir nefesten veyâ candan yaratıldığının altını çizerek[3], bütün insânların aynı köke mensûp olduğunu ve insânlara özürlülüklerinden dolayı ayrımcılık yapmanın hem yaratılış maksâdına hem de sosyal birliğe ters olduğunu vurgulamaktadır.

Şurası bir gerçektir ki, insânın doğduğu âileyi, anne ve babayı ya da kendi cinsiyetini belirleme hakkı yoktur. İnsanoğlu doğuştan engelli olmayı ya da olmamayı da kendisi belirleyemez. İnsan, dünyâya geldikten sonra da engelli olabilir. Dolayısıyla bütün bunları göz önünde bulundurarak engelli kimselerle bir arada huzûr içinde yaşamayı öğrenmek hepimizin vazîfesidir.[4]

Tüm İnsanların İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’ne Göre Sâhip Olduğu Haklar

Tüm insânlar, İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’ne göre aşağıdaki haklara sâhiptirler[5]

Eşitlik ve Kardeşlik Anlayışıyla Muâmele Görme: (Madde 1) “Bütün insânlar özgür, onur ve haklar bakımından eşit doğarlar... Birbirlerine kardeşlik anlayışıyla davranmalıdırlar.”

Ayrımcılığa Uğramama: (Madde 2) “Herkes ırk, renk, cinsiyet, dil, dîn, siyâsal ya da başka türden kanâat, ulusal ya da toplumsal köken, mülkiyet, doğuş veyâ başka türden statü gibi herhangi bir ayrım gözetilmeksizin, bütün hak ve özgürlüklere sâhiptir.

Engelsiz Seyâhat: (Madde 13) “Herkesin, her devletin sınırları içinde seyâhat ve oturma özgürlüğüne hakkı vardır.”

Evlenebilme: (Madde 16) “Yetişkin erkeklerle kadınların, ırk, uyrukluk ya da dîn bakımından herhangi bir sınırlama yapılmaksızın, evlenmeye ve bir âile kurmaya hakkı vardır.”

Mülkiyet Edinme: (Madde 17) “Herkesin, tek başına ya da başkalarıyla ortaklık içinde, mülkiyet hakkı vardır. Kimse mülkiyetinden keyfi olarak yoksun bırakılamaz.”

Dîn ve Vicdân Hürriyeti: (Madde 18) “Herkesin düşünce, vicdân ve dîn özgürlüğüne hakkı vardır; bu hak, dîn veyâ inancını değiştirme özgürlüğünü ve dîn veyâ inancını, tek başına veyâ topluca ve kamuya açık veyâ özel olarak öğretme, uygulama, ibâdet ve uyma yoluyla açıklama serbestliğini de kapsar.”

Bilgiye Ulaşma: (Madde 19) “Herkesin kanâat ve ifâde özgürlüğüne hakkı vardır; bu hak, müdâhale olmaksızın ve ülke sınırlarını gözetmeksizin bilgi ve fikirlere ulaşmaya çalışma, onları edinme ve yayma serbestliğini de kapsar.”

Seçme Hakkının Engellenmemesi: (Madde 21/1) “Herkes, doğrudan ya da serbestçe seçilmiş temsilcileri aracılığıyla ülkesinin yönetimine katılma hakkına sâhiptir.”

Kamu Hizmetlerinden Engelsiz Eşit Yararlanma: (Madde 21/2) “Herkesin, ülkesinde kamu hizmetlerinden eşit yararlanma hakkı vardır.”

Eğitim Hakkı: (Madde 26) “Herkes, eğitim hakkına sâhiptir. Eğitim, insân kişiliğinin tam geliştirilmesine, insân haklarına ve temel özgürlüklere saygıyı güçlendirmeye yönelik olmalıdır. Eğitim, bütün uluslar, ırklar ve dînsel gruplar arasında anlayış, hoşgörü ve dostluğu yerleştirmelidir.”

İnsanlar arasında temel haklar açısından fark yoktur. Engelliler, diğer insânların sâhip oldukları temel hak ve hürriyetlerin tamamına sâhiptirler.

TÜRKİYE’DE 2018 YILINDA ÇIKARTILAN YASA İLE ENGELLİLERİN SOSYAL HAKLARI

Günümüzde “İnsanı yaşat ki, devlet yaşasın!” anlayışıyla “Sosyal Devletçilik” alanında büyük atılımlar yapılmış, özellikle 1994 yılından sonra engelli fertlerin hayâtlarını kolaylaştıracak yasal haklar artırılmıştır. Bu hakların en dikkat çekenleri şunlardır:

• Engellilerle ilgilenenlere düzenli maaş bağlanmıştır. % 40 ve üzeri engelli raporu bulunan ve sosyal güvencesi olmayan bütün fertler; hâne içi kişi başı gelirin 483 TL’nin altında olması durumunda; üç ayda bir 1.197 ile 1.796 TL arası engelli maaşı almaya hak kazanmaktadır.
• Raporunda “Ağır Engelli” ibâresi bulunan fertler, hâne içi kişi başı gelirin 967 TL’nin altında olması durumunda 1.068 TL evde bakım parası almaktadır.
• Şehir içi belediye otobüslerini ve metro seferlerini ücretsiz; devlet ve deniz yollarını ise indirimli olarak kullanabilmektedir.
• Ağır engelli ve refâkatçilerinin şehir içi ulaşımdan ücretsiz faydalanma hakkı bulunmaktadır.
• Kamu ve özel sektörde 50 veyâ daha fazla personel çalıştıran firmalar için % 3 engelli kadrosu açılma zorunluluğu vardır.
• Devlet Personel Başkanlığı’nca, EKPSS-Engelli memur alımı yapılmaktadır.
• “Engellilerin yeteneklerine göre mesleğini seçme ve bu alanda eğitim alma hakkı kısıtlanamaz.” maddesince İŞKUR, MEB, SHÇEK ve yerel yönetimler tarafından meslekî eğitim programları uygulanmaktadır.
• MEB ve ÖSYM sınavlarında engelliler için kolaylıklar sağlanmış, zihnî yetersizliği bulunan çocuklar için MEB özel eğitim mevzûatı gereğince kaynaştırma sınıflarıyla eğitimlerini her tür resmî ve özel okullarda tamamlama hakkı verilmiştir.
• Bedenî engelliler için ulaşılabilir ve yaşanabilir şekilde çevre düzenlenmesi yapılması îmâr yasasıyla zorunlu hâle getirilmiştir.[6]

İslâm, engelli birine engeller çıkarmayı yasaklamıştır.

Dipnotlar:

[1] Seyyar, Ali; “İslâm’da Özürlülük Algısı ve Hz. Muhammed’in Engelli İnsânlara Uyguladığı Psiko-Sosyal Yöntemler”, Din, Felsefe ve Bilişim Işığında Engelli Olmak ve Sorunları Sempozyumu, 2012, Sultanbeyli-İstanbul.

[2] Kulaksızoğlu, Adnan; Engelli Çocuk ve Ergenlerin El Kitabı, s.294-295.

[3] Nisâ’: 4/1.

[4] https://ahmeteminseyhan.blogspot.com/2018/10/engellilere-sâhip-ckmak-İslâmn-emridir.html

[5] Eğitime Bakış Dergisi, Sayı 31 “Engelleri Birlikte Aşmak Özel Sayısı”, s.72.

[6] Küçük, Seher; Engeller Hep Birlikte Aşılır, Şebnem Dergisi, Sayı: 160 (Haziran 2018).

Kaynak: Hasan Serhat YETER, Engellinin İlmihâli, 2022

İslam ve İhsan