Sosyal Alanda Engellilerin İhtiyâçlarını Gidermek İçin Neler Yapılmalıdır?

Sosyal alanda engellilerin ihtiyâçlarını gidermek için neler yapılmalıdır? Engelliler için sağlanan kolaylıklar nelerdir? Engelleri aşan teknolojiler nelerdir?

Engelli bireylerle gönüllülük esâsı çerçevesinde ilgilenmek, onlara yardımcı olmak âilelerin yükünü paylaşmak son derece önemlidir. Onlarla dostça ilgilenmek, temizliklerini yapmak, insânî diğer ihtiyâçlarını görmek ve onlara şefkâtle davranmak başta yakın akrabalar olmak üzere bütün toplumun görevidir.

Engellilerin en büyük sorunu; toplumda kendilerine gereken önemin verilmemesi, toplumda eşit ve saygın bir konum elde etmede yaşadıkları güçlüklerin üstesinden gelememeleridir.

Eğitim, herkes için temel bir haktır ancak eğitim kurumlarımızın önemli bir kısmında fizîksel engellilerin girişini kolaylaştıracak mîmâri düzenlemeler yoktur. Görme engellilerin okuma becerisini kazanabilmesi için Braille Alfabesini öğrenmesi gerekmektedir. Engellilerin eğitim alabilmeleri, bu alanda uzmanlaşmış özel eğitim öğretmenlerinin yetiştirilmesi ve kurumlarda istihdâm edilmesi ile mümkündür. Görme engellilerin şehirdeki ulaşımlarını güvenli yapabilmeleri için düzenlemelere ihtiyâç vardır. Kaldırım kenarlarında ve yoldan karşıya geçişlerde kabartma taşlar döşenmesi ve yaya geçişlerindeki ışıklarda yeşil yandığında sesli uyarıcıların eklenmesi görme engellilerin yaya ulaşımında çektiği zorlukları azaltacaktır. Kamu ve özel binâların ve umûmî tuvaletlerin tabelâlarına Braille alfabesi ile de yazmak görme engellilerin rahatça aradıkları yerleri bulmalarını sağlayacaktır.[1]

Engelli çocuk ve ergenlerin toplum içinde bağımsız bir hayât sürdürebilmesi için gereken önemli düzenlemelerden bir diğeri de fizîksel çevre ve ulaşımdır. Toplu taşıma araçları da, engellilerin istifâde edebileceği şekilde düzenlenmelidir. Yollar, kaldırımlar, trafik ışık ve işâretleri, binâ girişleri, tuvaletler vb. engellilerin özellikleri dikkate alınarak düzenlenmelidir. Ortopedik engelliler için önemli bir zorluk, temel bir hak olan ulaşım hakkından, aşamadıkları fizîksel engeller yüzünden yeterince yararlanamamaktır. Kaldırımların engelli araçlarının çıkması için elverişli olmaması, engelli araçların tekerleğini içine alabilecek genişlikteki yola paralel konulmuş yağmur mazgallarının tekerlekli sandalyeleri engellemesi, otobüs ve tren duraklarına ulaşımdaki merdivenlerin fizîksel engellilerin geçişini zorlaştırması gibi nedenler, tekerlekli sandalye ile şehirde bir yerden başka yere gitmek isteyen bir fizîksel engelli için temel haklarını engelleyen, hayâtı zorlaştıran engellerden bâzılarıdır.[2]

Zihinsel Engelliler, toplumda diğer engel gruplarına göre göreceli olarak sayıca en kalabalık gruptur. Âilelerin, zihin engelli çocuklarının üstesinden gelmeleri konusunda destek hizmetlerine ihtiyâç vardır. Erken eğitim ile ilgili âilelere daha çok imkân sağlanmalıdır. Eğitilebilir zihinsel engellilerin erken eğitimle önemli ilerlemeler sağladığı bilinmektedir.[3]

Âilelerin engelli çocuklarının toplumsallaşmasındaki önemi büyüktür. Âileler, çocukları ile ilgili duygusal sorunları kısa zamânda aşabilmeli ve engelli çocukları için “ne yapabilirim?” sorusunu cevâplayabilmelidir. Toplumun işleyişinden sorumlu olan kamu kurumları ve sivil toplum kuruluşlarının da desteği ile âilelerin bilinçlendirilmeleri gerekmektedir. Bilinçli âileler, bilinçli toplum olma yolunda önemli katkılar sağlayacaktır.[4]

Öncelikle engellilerin de bir insân olduğunu düşünmek ve onlara insânca muâmelede bulunmak insânlık gereğidir. Onları dışlamak, küçümsemek, onlarla alay etmek ve onları kırıcı davranışlarda bulunmak İslâm’ın prensipleriyle bağdaşmaz. Onlara saygı göstermek ve değer vermek, onların durumlarına göre ve onların cadde, sokak ve devlet dâirelerine rahat girip çıkmalarını sağlamak, ulaşım vâsıtalarını kullanmada kolaylaştırıcı düzenlemeler yapmak, yaşadıkları konutları kendi durumlarına, ihtiyâçlarına göre dizayn etmek, câmilere rahatça girip çıkmalarını sağlayıcı kolaylıkları getirmekle olur. Toplum, engelli olan insânlara karşı titiz ve anlayışla hareket etmeli, onlara karşı âzamî derecede kolaylıklar göstermelidir.[5]

Devlet, engelli vatandaşlarının eğitim, rehâbilitasyon, sağlık, hukûk, yönetim gibi alanlardaki ihtiyâçlarını karşılamak sûretiyle, başkalarına muhtâç olmadan yaşamalarını temin etmeye çalışmalıdır.[6] Hattâ engellilere devlet bütçesinden özel bir fon ayrılmalıdır. İslâm Târihinde bunun örneklerini görmek mümkündür. Abbasi halîfesi Memun (ö.218/833), bütçede “Engellilere bağış/yardım fonu” isimli bir ödenek kalemi ayırmıştır.[7]

Peygamberimiz şöyle buyurmuştur:

“Kim mal bırakırsa vârislerine âittir. Kim de arkada bakıma muhtâç kişiler bırakırsa onun sorumluluğu bize âittir”[8]

Mü’minler için en güzel örnek (üsve-i hasene) olan Allâh Rasûlü (s.a.s), sanki bu hadîs ile devlet tarafından engelliler için bir sosyal güvenlik sistemi kurulmasını istemiştir.[9] Bu hadîsler dikkate alınarak iş imkânı sağlanamayan engellilere maaş bağlanmalı, zorunlu ihtiyâçları ücretsiz te’mîn edilmeli, barınmaları konusunda da kolaylıklar sağlanmalıdır.[10]

Engellilere yetenek, bilgi ve görgülerine uygun iş alanlarında çalışma fırsatı verilmelidir.[11] Engellilerin kendi kendine yetmesi, belli bir bilgi ve kültür düzeyine ulaşması, meslek edinip üretken hâle gelmesi ve çevresiyle sağlıklı ilişkiler kurarak toplumsal hayâta katılmasının sağlanması, zâten devlete yüklenen anayasal bir görevdir.[12]

ENGELLİLER İÇİN SAĞLANAN KOLAYLIKLAR

İŞİTME CİHÂZI: Devlet tarafından ağır işitme kaybı olanlara işitme cihâzları verilmektedir. İşitme cihâzlarının kulak arkası, kulak içi ve kanal içi modelleri mevcuttur. İşitme cihâzından yeterince fayda göremeyen kişilere Koklear İmplant adı verilen protez, cerrâhî işlem ile takılır. Koklear implant ile konuşmayı algılama becerisi yeniden kazandırılırken, küçük çocuklarda konuşma ve lisân becerileri ile bilgilerin oluşturulması amaçlanır.[13]

ÖZÜRLÜ KİMLİK KARTI: Özürlüler Veri Tabanı Oluşturulmasına ve Özürlülere Kimlik Kartı Verilmesine Dâir Yönetmelik 19.07.2008 târihli ve 26941 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Özürlü kimlik kartı sâhiplerine toplu taşımada (Belediye Otobüsü-Metro vb.), Türk Hava Yolları, TC Devlet Demir Yolları, Türkiye Denizcilik İşletmesi, İstanbul Deniz Otobüsü AŞ., Müze Ve Örenyeri Girişlerinde, Millî Parklar, Tabîat Parkları, Tabîat Koruma Alanları ve Tabîat Anıtları Girişinde ve GSM Şebekelerinde indirim uygulanmaktadır.

ÖZÜRLÜ AYLIĞI, BAKIM AYLIĞI: 01.7.1976 târihli ve 2022 sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtâç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Kânûna ek madde eklenmiştir. 65 yaşını doldurmamış olmakla birlikte;

1. a) “Başkasının yardımı olmaksızın hayâtını devâm ettiremeyecek şekilde özürlü olduklarını tam teşekküllü hastanelerden alacakları sağlık kurulu raporu ile kanıtlayan, 18 yaşını dolduran ve kânûnen bakmakla mükellef kimsesi bulunmayan özürlülerden bu kânûnun 1’inci maddesine göre belirlenecek aylık tutarının % 300’ü tutarında,
2. b) 18 yaşını dolduran, kânûnen bakmakla mükellef kimsesi olmayan ve herhangi bir işe yerleştirilememiş olan özürlülerden bu kânûnun 1 inci maddesine göre belirlenecek aylık tutarının % 200’ü tutarında,
3. c) Her ne ad altında olursa olsun her türlü gelirleri toplamının aylık ortalamasına göre bu Kânûnun 1’inci maddesinde belirtilen gösterge rakamının memur aylık katsayısı ile çarpımı sonucu bulunacak tutardan daha az geliri olduğu halde, kânûnen bakmakla yükümlü olduğu 18 yaşını tamamlamamış özürlü yakını bulunanlara, bakım ilişkisi fiilen gerçekleşmek kaydıyla bu Kânûnun 1’inci maddesine göre belirlenecek aylık tutarının % 200’ü tutarında, aylık bağlanır.

MUHTÂÇ AYLIĞI: Vakıflar Yönetmeliği uyarınca, vakfiyelerde yer alan hayır şartlarının yerine getirilmesi amacıyla annesi ya da babası olmayan muhtâç çocuklar ile % 40 ve üzeri engelli olan muhtâçlara; sosyal güvencesi olmaması, herhangi bir gelir veyâ aylığı bulunmaması, mahkeme kararı veyâ kânûnla bakım altına alınmamış olması hâlinde aylık bağlanabilir.

H SINIFI SÜRÜCÜ BELGESİ: Özel tertibâtlı olarak îmâl, tâdil ve teçhîz edilmiş motosiklet veyâ otomobil türünden araçları kullanacak özürlüler, H sınıfı ehliyet almak zorundadır. H sınıfı sürücü belgesine ilişkin düzenlemeler Karayolları Trafik Yönetmeliği’nde yer alır. El veyâ ayakta ortopedik özrü olanlar ve işitme özürlüler H sınıfı ehliyeti ömür boyu kullanabilir.[14]

ENGELLERİ AŞAN TEKNOLOJİLER

Eye Navigator Göz Tâkip Sistemi

Eye Navigator Göz Tâkip Sistemi ile hastalar sâdece gözlerini kullanılarak herhangi bir harekete ihtiyâç duymadan bilgisayar kullanıp müzik dinleyebiliyor ya da özel hazırlanmış oyunlarımızdan oynayabiliyor. Acil durum tuşu ile âcil bir durumda sâdece göz hareketi ile istenilen numaraya telefon araması gerçekleştirilerek daha önceden belirlenmiş ses kaydı okutulabiliyor. Akıllı klavye sistemi sâyesinde önceden belirli kelime gruplarını seçerek hastalar yorulmadan çevre ile iletişime geçebiliyor.[15]

ODTÜ Göz Tâkip Sistemi

ODTÜ araştırmacıları, bilgisayarlara fare ve klavyeyle verilen komutları göz hareketiyle yerine getiren teknoloji geliştirdi. Sistemde, gözün hareketiyle fare imleci, bakılan noktaya hareket ediyor; gözler bir saniye kırpıldığında tek tıklama, 2 saniye kırpıldığında da farenin çift tıklama hareketi otomatik yapılabiliyor. Gözlerle bilgisayarın sanal klavyesini açıp yazı yazmak ve arama yapmak da mümkün.[16]

LCW Sense

Giyim markası LC Waikiki, görme engelli bireylerin hayâtlarında kolaylık sağlamak için LCW Sense adlı uygulamayı hayâta geçirdi. Görme engelliler LCW Sense uygulaması ile kıyâfetlerine dâir renk, kumaş, desen, yıkama tâlimâtları ve fiyat gibi bilgilere ulaşabilecek.[17]

Engellilere Ayrılan Park Yerlerini Koruyan Handy Park

Mescalina’yla ortak bir çalışma yürüten Morelia Belediye Meclisi, Morelia Şehir Ulaşım Merkezi için engellilerin park yerlerini koruyan akıllı cihâz “Handy Park“ı (Pratik Park) geliştirdi. Bir takım teknolojik özelliklerle donatılan bu alet, yerleştirildiği engelli park yerinde haksız yere kullanımı engellemek için bir bakıma gözcülük yapıyor.

Görme Engelliler için Braille Akıllı Saat

DOT Braille Akıllı Saat, Braille alfabesini yenilikçi teknolojilerle birleştiriyor. Bu sâyede, görme engelliler için gündelik hayâtı kolaylaştıran, onların hayâta daha fazla katılmalarına yardımcı olan bir destek sunuyor. Cannes Lions ve London International Awards gibi yarışmalarda tasarım ve inovasyon dalında pek çok ödül alan akıllı saat, geleneksel Braille okuma cihâzlarına göre çok daha ekonomik ve taşınabilir bir alternatif.

Görme Engellilere Dünyâyı Anlatan Kişisel Asistan: Horus

Görme engelliler için bizim hiç düşünmeden yaptığımız sıradan işler sorun hâline gelebiliyor. Örneğin, bir ilâç kutusunun üzerini okumak, kıyâfet seçmek ya da yaya geçidinden geçmek gibi. Günlük hayâtın görme engelliler açısından yarattığı bu tip sorunların üstesinden gelmek için geliştirilen Horus isimli bir cihâz, ne görüldüğünü tanımlayarak taşıyıcısının “görmesine” yardımcı oluyor.

Görme Engelliler için Dokunarak Anlaşılabilen Saatler

O an günün hangi diliminde olduğumuzu anlamak için ne yaparsak yapalım görme duyumuza ihtiyâcımız var. Güneş’in gökyüzündeki konumu olsun ister cebimizdeki, kolumuzdaki saat olsun mutlaka görmemiz gerekiyor. Eone isimli girişim ise bu döngüyü kırmak için manyetik bir zamân parçası oluşturmuş.

Görme Engellilerin Hayâtını Kolaylaştırılacak Akıllı Baston: WeWalk

Türkiye’de doğan WeWalk projesi ise görme engelliler için hayâtî önem taşıyan beyaz baston teknolojiyle buluşturuyor. Mayıs ayında Vestel ve YGA iş birliğiyle düzenlenen Engelsiz Hackathon’da doğan bu fikir, Ar-Ge çalışmalarına devâm ederek artık kitlesel fonlamayla gerçeğe dönüşme aşamasına geldi.

İşitme Engelli İnsanların Müziği Hissedebilmesini Sağlayan Giysi: Sound Shirt

Sound Shirt, sesleri tercüme ederek titreşimlere dönüştürüyor. Orkestranın çaldığı her bir enstrüman giysiye bağlı bir yazılım tarafından tercüme ediliyor. Tasarım fikri, her insânın müzik dinleme deneyimini yaşamaya hakkı olduğuna inanan orkestraya âit. 6 ay süren araştırma ve geliştirme döneminin ardından tasarım hayâta geçirildi.

İşitme Engelliyle İletişim Eldiveni: Konuşan Eller 

İşitme engellilerle iletişim kurabilmek için bilgisayar mühendisleri tarafından geliştirilen bir îcât ile tasarlanan eldivenler, işâret dilini akıllı telefonlar aracılığıyla konuşma ve yazıya dönüştürebilmektedir.

Kişiye Özel Tekerlekli Sandalye: GO

GO ismi verilen tekerlekli sandalye, kullanıcısının biyometrik verileri taranarak kişiye özel olarak hazırlanıyor. Vücût boyutları ve ağırlık gibi parametrelere göre engelli bireyin bedeni ile bütünlük sağlayacak biçimde geliştirilen sandalye için kullanıcıya sunulanlar bununla da sınırlı değil. Akıllı telefon ile erişilebilen bir mobil uygulamada kullanıcı renk ve desen seçenekleri yanında, ilâve aksesuarlarla da ürünü kendi zevkine ve ihtiyâçlarına uygun hâle getirebiliyor.

Blind Cap: Görme Engelli Yüzücüler İçin Akıllı Bone

Cheil İspanya ve Samsung, İspanyol Paralimpik Komitesi’nin de desteğiyle birlikte “Blind Cap“ adındaki yüzücü bonesini geliştirdi. Son teknolojiyle donatılan bone, görme engelli yüzücülere çizginin sonuna geldiklerini ve geri dönmeleri gerektiğini bildiriyor. Bonede bulunan titreşimli sensörler ve Bluetooth teknolojisi, yüzücüyü tam zamânında uyararak dönmesini sağlıyor.

Görme Engelli Çocuklara Okumayı Öğreten Oyuncak

Görme engellilere ve âilelerine ücretsiz hizmetler sunan Dorina Nowill Vakfı, LEGO’dan ilhâm alarak ve Lew’LaraTBWA ile bir araya gelerek Braille alfabesi ve LEGO’nun karışımından “Braille Bricks”i geliştirdi.

Engelleri Ortadan Kaldıran Oyuncaklar: Adaptoys

Adaptoys, bedensel engelli insânların çocuklarıyla ve torunlarıyla günümüzün popüler oyuncakları ile aktif şekilde oyun oynayabilmesini sağlayan yardımcı bir teknoloji. 360i New York tarafından ortaya atılan fikir, Axios teknoloji şirketi ortaklığıyla geliştirildi ve hayâta geçirildi.[18]

Görme Engellilere Akıllı Telefon: tactiX

Görme engellerin hayâtını kolaylaştıracak, günlük yaşamlarında birçok zorluğu aşmalarını sağlayacak akıllı telefon “tactiX”,  üretildi. Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (ITU) tarafından 2015 yılında dünyâ çapında düzenlenen Genç Yenilikçiler Yarışması’nda birincilik ödülü alan akıllı telefon, Sakarya Üniversitesi (SAÜ) Eğitim Fakültesi Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Bölümü üçüncü sınıf öğrencisi Uğur Can Bastık ve öğretim görevlisi Selçuk Sırrı Tercan tarafından tasarlandı.

Bu telefon sâyesinde görme engelli kitâp okuyabiliyor, mail atabiliyor, internet üzerinde gezinebiliyor, gazeteleri dergileri okumanın yanı sıra Facebook, Twitter gibi sosyal uygulamaları da kullanabiliyor.[19]

Braille alfabesine göre daha yakın noktalardan oluştuğu için telefonu kullanan görme engellilerin grafikleri hissedebilme imkânı söz konusu. Bu da telefonun kameralarıyla fotoğrafı çekilen bir nesnenin şeklinin ve renginin görme engelli tarafından algılanmasını sağlıyor.[20]

Görme engelliler telefondaki sesli ve dokunmatik navigasyon vâsıtasıyla bir yerden başka yere gidebiliyor ve AVM’lerde başkalarının yardımına ihtiyâç duymadan gezebiliyor.[21]

Görme Engellilere Duâ Kitâbı

9 yıldır Diyânet İşleri Başkanlığıyla Braille Alfabesi üzerinde çalışarak dînî kitâplar yazan ve Kur’ân okuma cüzü hazırlayan Rıdvan Cinkara; Diyânet İşleri Başkanlığı’nın talebi üzerine Braille Alfabesiyle ‘Seçme Duâlar Kitâbı’ hazırladı. Böylece Türkiye’de görme engellilerin okuyabileceği ilk Duâ Kitâbı basılmış oldu.[22]

Dipnotlar:

[1] Kulaksızoğlu, Adnan, Engelli Çocuk ve Ergenlerin El Kitabı, s.24.

[2] Kulaksızoğlu, Adnan, Engelli Çocuk ve Ergenlerin El Kitabı, s.24, 42.

[3] Kulaksızoğlu, Adnan, Engelli Çocuk ve Ergenlerin El Kitabı, s.23.

[4] Kulaksızoğlu, Adnan, Engelli Çocuk ve Ergenlerin El Kitabı, s.43.

[5] Sancaklı, Saffet, Hz. Peygamberimizin Engellilere Bakışı ve Örnekliği, Diyânet Aylık Dergi, Sayı 257, Mayıs 2012

[6] Akşit, Güldal; “Açılış Konuşmaları”, Ülkemizde Engelliler Gerçeği ve İslâm Sempozyumu, s.22-28.

[7] Özafşar, Mehmet Emin; “II. Oturum, Konu: İslâm Kültür târihinde Engelli Meşhurlar”, Ülkemizde Engelliler Gerçeği ve İslâm Sempozyumu, s.137-153.

[8] Müslim, “Ferâiz” 5 (4246).

[9] Keleş, Ekrem; “I. Oturum, Konu: Engelliler İle İlgili Hadislerin Analizi’nin Müzakeresi”, Ülkemizde Engelliler Gerçeği ve İslâm Sempozyumu, s.86-94.

[10] http://www.mustafaoselmis.com.tr/engelliler/

[11] Kulaksızoğlu, Adnan, Engelli Çocuk ve Ergenlerin El Kitabı, s.29, 95.

[12] Akşit, Güldal; “Açılış Konuşmaları”, Ülkemizde Engelliler Gerçeği ve İslâm Sempozyumu, s.22-28.

[13] http://www.cocukvakfi.org.tr/resource/docs/kongre_yayinlari/11_engellicocukhaklari.pdf

[14] http://www.cocukvakfi.org.tr/resource/docs/kongre_yayinlari/11_engellicocukhaklari.pdf

[15] http://www.eyenavigator.com/

[16] http://www.haberturk.com/ekonomi/teknoloji/haber/1093793-bilgisayarlara-goz-kirparak-komut-verin

[17] http://www.mediacatonline.com/lc-waikikiden-gorme-engelliler-icin-uygulama/

[18] https://bigumigu.com/haber/engelleri-asan-yaratici-teknolojiler-ve-kampanyalar-bigumigu-da-2016/

[19] http://hthayat.haberturk.com/yazarlar/ersin-ata/1034653-gorme-engelliler-icin-akilli-telefon-uretildi

[20] http://hthayat.haberturk.com/yazarlar/ersin-ata/1034653-gorme-engelliler-icin-akilli-telefon-uretildi

[21] http://hthayat.haberturk.com/yazarlar/ersin-ata/1034653-gorme-engelliler-icin-akilli-telefon-uretildi

[22] http://www.Diyânet.tv/braille-alfabesiyle-secme-dualar-kitabi

Kaynak: Hasan Serhat YETER, Engellinin İlmihâli, 2022

İslam ve İhsan