Tarikat Nedir, Nasıl Ortaya Çıkmıştır?

Tarikat nedir, tasavvufta neyi ifade eder? Tarikatlar nasıl ortaya çıktı ve zaman içinde nasıl bir gelişim gösterdi? Bu yazıda, tarikatların temel anlamı ve doğuş süreciyle birlikte, tasavvuf içindeki önemli yerini keşfedeceksiniz.

Tarikat, tasavvufta Hakk’a ulaşmak için benimsenen usul ve izlenen yoldur.

TARÎKAT NEDİR?

Tarîk ve tarîkat lügatte “yol, hâl ve durum”1 gibi ma’nâlar ifâde eder. Istılahta ise “Allah yoluna girmiş derviş ve sâliklerin ta’kib ettiği yol”2 ma’nâsınadır.

Tasavvuf Istılahı’nda tarîkat önceleri âhıreti kazanmak için bu dünyâdan yüz çevirerek, rûhî kuvvetleri terbiye, nefis ve tabiata âid güçleri kontrol altına alabilmek için zâhidâne bir yaşayış ma’nâsına iken daha sonra kurulmaya başlayan ve kalbi tasfiye, nefsi tezkiye metodları üzerine binâ edilen husûsî müesseselerin adı olmuştur.3

TARÎKATLAR NASIL ORTAYA ÇIKMIŞTIR?

İslâm’ın ilk devirlerinde bütün diğer dînî ilimler (tefsîr, hadîs, fıkıh vs.) gibi tasavvuf ilmî de müstakıl bir ilim olmayıp Kur’ân ve Hadîs’in içinde bulunuyordu. İslâm’ın kısa zamanda geniş bir sâhaya yayılması bu dine giren ba’zı kimselerin eski inançlarını hemen söküp atamamaları; çeşitli felsefî fikirlerin münâkaşa zemîni bulması ve zamanla siyâsî merkeziyetin zaafa uğraması halkın bir bölümünü bu baş döndürücü, zihinleri bulandırıcı ve rûhu daraltıcı havadan kaçıp zâhidâne bir hayât yaşamaya sevketti. İşte bu devrede sâfiyetini muhâfaza edebîlen ba’zı islâm büyükleri etrafında halk, kümelenmeye başladı. Netîcede bu topluluklar zamanla tarîkat adıyla yâdedilir oldu.

İlk Tarikatlar

Bugünkü ma’nâdaki teşkîlâtıyla ilk tarîkatlar Abdulkadir Gîlânî (561/1165 – 1166) ve Ahmed Rifâî Hazretleri’nin (575/1179) kurduklarıdır.

Tarîkat nasların zâhirî ma’nâsını ifâde eden şerîatten, öz ve derûnî ma’nâ demek olan “hakîkat”e giden yoldur. Ancak bu yolun bir rehberi olmalıdır. Şeyh ve mürşid denilen bu rehber Hz. Peygamber (s.a.v.)’e uzanan kesiksiz bir silsileye sahip bulunmalıdır.4

Tarîkatın mezhebden farkı, tarîkatın tasavvufî, mezhebin fıkhî ve i’tikâdî oluşundadır. Tarîkat mensûpları ayrıca bir mezhebe de mensûpturlar. Nitekim sünnî tarîkatlar, sünnî mezheplere bağlıdırlar.

Tarikatların Ortaya Çıkış Sebepleri

Tarîkatların ortaya çıkış ve yayılışında iki esaslı faktörün rol oynadığı görülmektedir. Bunlardan birincisi ma’nevî faktördür ki, o da sahâbe devrinden ilk sûfîlerin yaşadığı zamanâ kadar olan devrede ma’nevî husûsiyetlerin ma’nevî şahıslarda temerküz ve tezâhür etmesidir. İkinci ictimâî faktördür ki, o da tasavvufun zamanla halk tabakalarına yayılarak her sınıftan insanın tasavvufa meyletmesidir. Bu iki faktör sâyesinde tasavvuf halka mâl olarak tarîkatlar teessüs etmiştir.5

Dipnotlar:

Âsım, Kamus Terc., III/8.
Cürcânî Seyyid Şerîf, Tarîfât, İstanbul 1300, s. 94.
İ.A., Tarîkat Mad., XIII/1.
Tahralı Mustafa, İ.Y.İ.E., Tasavvuf Notları, 1-4.; Hüdâyî, Hulâsatu’l-Ahbâr, Selimağa Ktp., Hüdâyî Bölümü, s. 258, vr. 160a.
Tahralı, a.g.e., s. 7 vd.