Satılmayan Ürünü Toptancı Geri Almak Zorunda mı?

"Toptancıdan aldığım mal satılmadı. Fakat toptancıya geri almıyor. Kim haklı?" Dr. Öğr. Üyesi Ahmet Hamdi Yıldırım cevaplıyor.

Ticari mevzularda eğer ortada bir metin varsa yani bir metin üzerinden anlaşma yapmışlarsa, bu metin bağlayıcı olur. Eğer metnin içindeki maddeler İslam fıkhıyla uyuşuyorsa alışveriş dediğimiz şey nedir? İhtiyacınız olan veya satmak için bir malı alıyorsunuz, parasını teslim ediyorsunuz ve ürünü satıcıdan alıp evinize, dükkanınıza götürüyorsunuz. Böylelikle satıcı parasını bilir, siz de malınızı bilirsiniz. Binaenaleyh geri iade etme şartıyla satın alma diye bir şey söz konusu değil. Yani "Ben bunu alayım, 10 sene tutayım, 10 sene sonra sana satamazsam iade edeyim" diye böyle bir satış usulü yok İslam hukukunda.

Satılmayan Ürünü Toptancı Geri Almak Zorunda mı?

Yani iade etmek üzere, geri vermek üzere olan şeyler genelde kiralama dediğimiz şeylerdir. Yani bir arabayı alırsınız, 3 gün-5 gün kullanırsınız, iade edersiniz. Bu arada kullandığınız sürenin ücretini ödersiniz. Öbür türlü eğer siz toptancı adına bir işlem yapıyorsanız; mesela diyelim ki siz kumaş tacirisiniz, büyük kumaş tacirisiniz. Diyorum ki: "Ben sizin malınızı alayım, benim dükkanıma koyayım. Satıldığı zaman size parasını ödeyeyim, satılmazsa da malı size iade edeyim." Bu mal sizin olmaz, bu mal ana satıcının malı olur. Dolayısıyla siz onu oradan satın almış olmazsınız, siz onun namına dükkanınızda malı tutuyorsunuz demektir. Konsinye denilen şey; sattığınızı adama ödersiniz, satılamayanın da malını iade edersiniz veya orada kalmaya devam eder.

Ama burada anlaşılan bir satın alma işlemi olmuş. Adam parasını vermiş veya vadeyle konuşmuşlar. Satın alınan malın eğer çürüğü çarığı varsa iadesi olur. Yani satın alınan mal satılamadı diye iade edilmez. Bunu böyle konuşsanız bile bu, satın almanın ruhuna aykırı bir davranıştır. Yani siz ne satıyorsunuz? Kitap satıyorsunuz. Ben de sizden kitabı aldım, "Bunun piyasası vardır" diye düşündüm. Efendim 10 liraya aldım sizden, 20-30 lira fiyat koydum. E satamadım. E 11 liraya satsaydın satılacaktı, 12 liraya satsaydın satılacaktı. Ama sen neye güvendin? "Nasıl olsa satılmazsa ben bunu iade ederim" diye güvendin. Dolayısıyla böyle bir güvence, yerinde bir güvence değil. Eğer satmışsa adam size malı, bir ayıbı veya kusuru yoksa o malı geri almak durumunda değildir.

Yazılı İmzalı Olsaydı Geçerli Olur muydu?

"Peki yazılı imzalı olsaydı geçerli olur muydu?" Yani yazılı imzalı olsaydı da benim kanaatime göre geçerli olmazdı. Niye? Bu alışverişin ruhuna aykırı bir mesele. Şimdi ben senden bir malı satın alıyorum, getiriyorum, kendi dükkanıma koyuyorum. Eğer "6 ay, bir sene satılmazsa size iade edeceğim" dersen, 6 ayda, bir senede onun fiyatı değişti, şartları değişti, her şeyi değişti. Binaenaleyh, bizim fıkhımızda iade var, iadeye 'ikale' diyoruz biz. Yani adam bir malı sizden aldı, sonra dedi ki: "Ya ben bunu aldığıma pişman oldum, bunu geri versem olur mu?" Hazreti Peygamber Efendimiz diyor ki: "Kim böyle geri alırsa, müşterinin satın aldığına pişman olduğu şeyi, Allah onun kıyamet günündeki ayak sürçmelerini bağışlar." (Ebû Dâvûd, Büyû’, 54; İbn Mâce, Ticârât, 27) Yani cehenneme düşeceği anda onu cehenneme düşmekten muhafaza eder. Yani dini anlamda böyle bir telkin var.

Bir adam aldığı bir maldan pişman olmuş; bir ay sonra, iki ay sonra veya 3 gün, 5 gün sonra bir zararı söz konusu olmayacaksa satıcının ona tavsiye edilen, bu malı geri almasıdır, başkasına satmasıdır. Ama öyle bir şey değil; adam bunu satın almış, satmak üzere satın almış. E fiyatını da, yani bazen bakıyorsunuz 10 liraya aldığı şeyi adam 9 liraya satıyor. Niye? E ticaret bu. Yani bir maldan 15 lira kâr edersin, aynı malı bazen zararına satmak durumunda kalırsın. Ortayı bulursun, dengeyi bulursun. Şimdi adam 100 tane çorap almış. Diyelim ki bunun 60 tanesini 10 liraya aldığı çorabı 50 liraya satmış. E geri kalan 40 tanesini de "Ben bunu satamıyorum, sen bunu 10 liradan geri al"... Bunlar doğru şeyler değil. Ama eğer böyle bir şüpheli durumu söz konusu ise o zaman diyebilir ki: "Kardeşim, ben senin malını konsinye olarak dükkanıma alayım. Satarsam sattığımın işte yüzde şu kadarını kendim alırım, gerisi senindir. E nihayetinde satılamayan mal da senin malın olduğu için malını alırsın" diyebilirdi.

İslam ve İhsan