Engelli İçin Teyemmümü Mübâh Kılan Özürler Nelerdir?

Engelli için teyemmümü mübâh kılan özürler nelerdir?

İslâm Dîni, özür sâhipleri hakkında her türlü kolaylığı göstermiştir. Abdest almaya kudreti olmayan kimseye teyemmüm yapma kolaylığı göstermiştir.[1]

Peygamber -sallâllâhu aleyhi ve sellem- bu konuda şöyle buyurmuştur:

“Temiz toprak, on sene su bulamasa da müslümanın temizliği için kâfidir. Su bulduğu zamân, suyu (âzâlarının üzerine) döksün. Çünkü o bereket ve ecirdir.”[2]

Ortopedik engelli, engel durumuna göre teyemmüm edebilir. Abdest almak için su getiremeyen veyâ abdest alamayan hastanın durumuna bakılır: Namaz vaktinde su getirecek ve kendisine yardım edecek birisini bulabiliyorsa ve abdest almaya da gücü yetiyorsa bu takdîrde abdest alması ona farzdır. Yok eğer abdest almasına yardım edecek birisini bulamıyorsa, bu takdîrde onun için teyemmüm almak meşrû olur. Bu kimsenin durumu, su bulamayan kimsenin durumu gibidir.[3]

Allâh Teâlâ şöyle buyurmaktadır:

“(Ey mü’minler!) O halde gücünüz yettiği kadarıyla Allâh’tan korkun (Allâh’tan korkmada güç ve tâkâtinizi harcayın).”[4]

Peygamber -sallâllâhu aleyhi ve sellem- de bu konuda şöyle buyurmuştur:

“Size, bir şeyi yerine getirmenizi emrettiğim zamân, ondan gücünüz yettiği kadarını yerine getirin.”[5]

Hareket edemeyecek durumda olan ve kendisine su verecek birisini bulamayan hasta ile kendisine abdest aldıracak birisini bulmaktan âciz olan engelli su bulamayan kimse gibidir. Bu kimse, hapsedilen, vahşi hayvan veyâ insândan korkan, kuyuyu bulup da elinde kuyudan su çıkaracak bir şey olmayan kimseye benzer. Eğer namaz vaktinin çıkmasından önce kendisine su verecek birisini bulursa, su bulan kimse hükmünde olur.[6]

Sağlık nedeniyle abdest veyâ gusül için su kullanmak mümkün değilse teyemmüm yapılır. Hasta olup da hareket edemeyen ve abdest almak için gerekli suyu verecek kimse bulamayan kimse, suya ulaşamayan kişi gibidir. Böyle bir kişi vaktin çıkmasından korkacak olursa teyemmüm eder. Burada su, hükmen yok hükmündedir.[7] Bu kişinin namazını tekrâr kılması gerekmez.[8]

Alanında uzmanlaşmış bir hekim, engelli bir kişiye suyu kullanırsa rahatsızlığının artacağını veyâ şifâsının gecikeceğini söylerse bu durumda engelli şahıs, su kullanmayıp teyemmüm eder.[9] Hanefî ve Hanbelîlere göre bunu söyleyen doktorun Müslüman olması gerekir.

Boy abdesti aldığında ölüm tehlikesi söz konusu ise gusülde ısrâr etmek hatâdır.[10] Bu konuda rivâyet edilen bir hadîste Câbir (r.a) yaşanan bir olayı şöyle anlatmaktadır: “Bir yolculuğa çıkmıştık, birimizin başına taş düştü, başı yarıldı sonra cünüp oldu. “Teyemmüm etmeye benim için rûhsat var mı? diye sordu. Arkadaşları: “Sen suyu kullanmaya kâdirsin, sana bir rûhsat bulamıyoruz; dediler. Yıkandı ve başındaki açık yarasına su değirdiği için öldü. Allâh Rasûlü’nün huzûruna gelince, durum kendisine bildirildi. Rasûlûllah (s.a.s) şöyle buyurdu;

 “Onu öldürdüler. Allâh da onları öldürsün. Sorsalar olmaz mıydı? Şüphesiz kendini ifâde edemeyen hastanın şifâsı (dîni açıdan işi bilene) sormakla çözülürdü. O kişiye teyemmüm yapması, yarasının üzerine bir sargı bağlayıp, üzerine mesh edip diğer tarafları yıkaması yeterli idi.”[11]

Su bulunmadığında suyu 3 (üç) kilometrelik mesâfede aramak icap eder. Engellinin o mesâfedeki suya ulaşması zordur. Kötürüm, ayağı topal veyâ rahatsız olan ortopedik engelli için bu mesâfe, normal bir insânın 3 km’lik mesâfeye gideceği zamândır. Suyu getirebilecek birisi varsa o kişiden ricâ eder, aksi halde teyemmüm yapar ve ibâdetlerini yerine getirir.

Suyu aramak, görme engelliler için tehlike oluşturabilir, kaybolabilirler, başlarına bir şey gelebilir. Bu kişiler, rehberleri yoksa 3 km mesâfe içinde bilebildikleri bir yerde su varsa veyâ suyu ulaştırabilecek birisi varsa onlardan te’mîn edecekleri su ile abdest alabilir veyâ gusül yapabilir. Aksi halde teyemmüm yaparlar ve ibâdetlerini yerine getirirler.[12]

Toprak, taş, kum veyâ kerpiç gibi teyemmüm edilen maddenin temiz olması teyemmümün sıhhat şartlarındandır. Görme engelli, teyemmüm yapılacak maddenin temiz olduğunu göremez ama gören birilerine sorarak, dokunarak veyâ koklayarak temiz olduğunu tespît edebilir.

Su kullanmaktan âciz olan hasta veyâ engelli, suya ulaşma imkânı bulamasa ve teyemmümle namaz kılsa, namazını bitirdikten sonra da bir kişi ona su getirmiş olsa, namazını iâde etmesi (yeniden kılması) gerekmez.

Teyemmüm, temiz toprak veyâ yeryüzü cinsi bir madde ile yapılabilir. Evin duvarına elleri vurarak teyemmüm almaya gelince, ilim ehli bu konuda ihtilâf etmişlerdir. Bu ihtilâfları ise, Allâh Teâlâ’nın şu emrinde kastedilen şeyden olmuştur:

“... Temiz toprakla teyemmüm edin... “[13]

Âyette geçen “saîd”den kasıt; toprak, kum, taş, kireç gibi tabî yeryüzü cinsi maddelerdir. Toz, toprak cinsindendir. Vurunca toz çıkan eşyâlar üzerinde teyemmüm alınabilir. Kimyasal maddelerden yapıldıkları için plastik, saten veyâ sentetik (yağlı) boyalar ile boyanmış duvarlara, aslı toprak olmasına rağmen işlem görüp fizîksel başkalaşım geçirdiğinden üzerinde toz bulunmayan camlara dokunularak teyemmüm alınamaz.

Yatağından kalkamayan engellinin teyemmüm edebilmesi için en uygun olan, bir tepsi içinde ona temiz toprak getirmektir. Engelli, niyetini yaptıktan sonra toprağa elini ileri geri sürer, önce yüzünü sonra da kollarını toprakla mesh ederek teyemmüm alıp rahatlıkla namazını kılabilir.

Hastaların teyemmüm yapabilmesi için tepsi içinde sunulan temiz toprak hizmeti, şu anda Malezya’daki hastanelerde hastalara sunulmaktadır. Ülkemizin de tüm hastanelerinde engelli ve hastalar için bu şekilde bir teyemmüm hizmeti sunulması gerekir.

Eğer temiz toprak getirmek mümkün değilse temiz yeryüzü cinsinden herhangi bir şey üzerinde meselâ bir mermer veyâ tuğla üzerine el sürülerek teyemmüm yapılabilir.

Dipnotlar:

[1] Döndüren, Hamdi; “II. Oturum, Konu: İslâm’ın Engellilere Tanıdığı Kolaylıklar ve Ruhsatlar”, Ülkemizde Engelliler Gerçeği ve İslâm Sempozyumu, s.99-121.

[2] Bezzâr; "Mecme'u'z-Zevâid; c: 1, s: 261; Elbânî; "el-Mevsûatu'l-Fıkhıyye" “Sahîh-il-Câmi'”, 3861, c: 14, s: 260.

[3] https://İslâmqa.info/tr/71202

[4] Teğâbün: 64/16.

[5] Buhârî, “İ'tisâm” 2; Müslim, “Hac” 412 1337; İbni Mâce, “Mukaddime” I; Nesei 2618; Ahmed b. Hanbel, II, 247, 258, 313; Dârekutnî 2/281; Beyhakî 4/326.

[6] Şerhu'l-Umde; c: 1, s: 433-434; https://İslâmqa.info/tr/71202

[7] Zuhaylî, el-Fıkhu’l-İslâmî, I, 419; el-Muğnî; c: 1, s: 151.

[8] Özay, Hilal; İslâm Hukûkunda Hükümlere Tesiri Bakımından Bedensel Engel, s.80-81.

[9] Merğînânî, el-Hidâye, I, 25; Cezîrî, el-Mezâhibü'l-erba‘a, I, 154.

[10] Cezîrî, el-Mezâhibü'l-erba‘a, I, 29.

[11] Ebû Dâvûd, “Tahâret” 127; İbni Mâce, “Tahâret” 93; Dârekutnî “Tahâret” 64.

[12] Özay, Hilal; İslâm Hukûkunda Hükümlere Tesiri Bakımından Bedensel Engel, s.78-79.

[13] Nisâ: 4/43.

Kaynak: Hasan Serhat YETER, Engellinin İlmihâli, 2022

İslam ve İhsan