Ustanın yaptığı hatadan dolayı parasını ödemedim. Kul hakkına girmiş miyimdir? Dr. Öğr. Üyesi Ahmet Hamdi Yıldırım cevaplıyor.

Bu tür hatalar ve kusurlar, dönemin örfü, geleneği ve teamülleri çerçevesinde değerlendirilir. Asıl olan şudur: Eğer bir hizmet satın alıyorsak, bu hizmetin kusursuz, eksiksiz ve profesyonel şekilde tamamlanmış olması gerekir.

Mesela bir kardeşimiz kapı yaptırmış olsun. Kapının ters takıldığını, yanlış yapıldığını veya hatalı monte edildiğini düşünüyor. Böyle bir durumda ne yapmalıdır? İşin uzmanı olan bilirkişilere müracaat etmelidir. İki veya üç usta çağırmalı ve şöyle demelidir:

“Arkadaşlar, böyle bir iş yaptırdık. Siz bu mesleği icra ediyorsunuz. Bu yapılan iş doğru yapılmış mı?”

Eğer çağrılan üç kişiden işin ehli olanlar, yapılan işin yanlış olduğunu, standartlara uygun olmadığını ve profesyonellik içermediğini söylüyorlarsa, o zaman ustaya:

“Bu işi düzelt, tamir et. Eğer yapamıyorsan malzemeni al ve git kardeşim, beni daha fazla meşgul etme.” demek gerekir.

Ancak genelde ustalar yaptıkları işin doğru olduğunu düşünürler. Böyle durumlarda hakem olarak bilirkişiye başvurmak gerekir. Bilirkişi, yapılan işin yanlış olduğunu söylüyor; işi yapan usta ise doğru olduğunu iddia ediyor ve malzemeyi de geri almıyorsa, burada farklı bir değerlendirme gerekir.

Eğer malzemeyi kendisi getirmişse ve malzeme kullanılabilecek durumdaysa, o malzemeyi onun adına değerlendirmek gerekir. Ancak benim anladığım kadarıyla burada usta malzemeyi getirmiş fakat montajını düzgün yapamamış. Daha sonra başka, daha ehil bir usta çağrılmış ve aynı malzeme düzeltilerek düzgün şekilde monte edilmiş.

Bu durumda malzeme ilk ustaya aittir. Dolayısıyla malzemenin bedelinin ilk ustaya verilmesi, hakkaniyete daha uygun olan davranıştır. Çünkü malzeme onun malıdır.

İşi Düzgün Yapmadı Ama Yine De Vakit Harcadı, Emek Verdi Bunun Karşılığı Ödenmeli mi?

Peki emeği ne olacak? “Tamam, işi düzgün yapmadı ama yine de vakit harcadı, emek verdi. Bunun karşılığı ödenmeli mi?”

Burada yapılan işin neticesine göre değerlendirme yapılır.

Mesela bir terziye kumaş verdiniz, size pantolon dikecek. Öyle bir pantolon dikti ki onu giyip dışarı çıkmanız mümkün değil; bedeninize uymuyor, amaca hizmet etmiyor. Burada “Emek harcadı.” diye ücret vermek zorunda değilsiniz. Hatta verdiğiniz kumaşı zayi ettiği için ondan tazminat isteme hakkınız bile olabilir.

Ama bazı meslekler farklıdır. Mesela doktorlar ameliyat yapıyorlar, muayene ediyorlar, emek harcıyorlar; bazen hasta ameliyat masasında vefat ediyor. Buna rağmen ücretlerini alıyorlar. Çünkü burada sonuç garantili bir iş değil, emek ve tıbbi müdahale söz konusudur. Ancak doktor, tıbbın gereklerini yerine getirmemişse, ihmal veya hata varsa, buna da “doktor hatası” denir ve bunun bedelini ödemek zorunda kalabilir.

Nitekim Osmanlı’da ve daha önce İslâm tıbbında da bu uygulanıyordu. Doktor yaptığı tedaviyi kayıt altına alıyordu. Eğer hasta veya yakınları şikâyetçi olursa, işin ehli kişiler inceleme yapıyordu. Tıp kurallarına uygun hareket edilmişse doktora ceza verilmezdi. Ama kendi kafasına göre yöntem uygulamış ve zarar vermişse, bundan sorumlu tutulurdu.

Aynı şekilde marangozun da yaptığı işin amacına uygun olması gerekir. Eğer yaptığı ürün amacına hizmet etmiyorsa, ortada kusurlu ve ayıplı bir iş var demektir. Diyelim ki dört-beş kişiye gösterdiniz, üçü:

“Bu iş böyle mi yapılır?” diyorsa, burada kusur açıktır ve işi yapan kişi bunu tazmin etmekle yükümlüdür.

Çünkü aslolan, satılan ürünün veya sunulan hizmetin standartlara uygun olması ve insanların memnun olacağı şekilde yapılmasıdır. Aksi hâlde verilen ücret, gerçek anlamda rızaya dayalı verilmiş sayılmaz.

Evet, burada bir emek harcanmıştır. Ancak emek sonuç vermediyse, maalesef boşa gitmiş olur. Bunun sebebi de işi üstlenen kişinin vazifesini gereği gibi yerine getirememesidir. Çünkü o işe başlarken:

“Ben bunu yaparım.” diyerek işe talip olmuştur. Kendisine fotoğraf gösterilmiş olabilir, çizim verilmiş olabilir; o da bunu o standarda uygun yapmakla yükümlüdür.

Mesela birine diyorsunuz ki:

“Bu duvarı maviye boya.”

Adam gidiyor, elinde sarı boya olduğu için sarıya boyuyor ve:

“Abi sarı daha iyi ışık yansıtıyor, senin menfaatine yaptım.” diyor.

Burada bunu kabul etmek mümkün değildir. Çünkü sizin menfaatinizi sizden daha iyi düşünemez. Ortada bir sözleşme ve iş tanımı vardır. O tanıma uyulmamışsa, işi yaptıran kişi sorumlu olmaz.

Burada adam emeğini boşa harcamış olabilir ama bunu yapan kendisidir. Çünkü ücret, sadece emeğe değil; tanımlanan işin doğru şekilde tamamlanmasına verilmektedir.

Tecrübe Bedeli

Bazen bir hikâye anlatılır. Bir adamın kılıcı eğilmiş. Birçok ustaya gitmiş, düzeltememişler. Sonra çok meşhur bir ustaya gitmiş. Usta kılıcı almış, oturağın altına koymuş, bir hamlede düzeltmiş ve:

“Bin lira.” demiş.

Adam şaşırmış:

“Bir dakikalık iş için bin lira mı?”

Usta kılıcı tekrar alıp eski hâline getirmiş ve:

“Al, şimdi kime yaptırırsan yaptır.” demiş.

Burada görünen bir dakikalık iş olabilir ama onun arkasında yirmi yıllık tecrübe vardır.

“Hakkımı Helal Etmiyorum” Meselesi

Dolayısıyla iş bitirme esaslı işlerde emeğin süresine değil, sonuca bakılır. Kimi üç günde yapar, kimi on günde yapar; önemli olan sonucu doğru vermesidir.

“Hakkımı helal etmiyorum.” meselesine gelince; evet, bu ciddi bir meseledir ve bundan korkmak gerekir. Ancak önce gerçekten ortada hak olup olmadığına bakmak gerekir.

Mesela terziye kumaş verdiniz, öyle bir ürün ortaya çıkardı ki ne giyilebilir ne kullanılabilir. Burada esas hak sahibi sizsiniz. Çünkü sizin malınız zayi olmuştur.

Fakat insan çoğu zaman kendisini haklı görür. Hiç kimse kolay kolay “Ben hata yaptım.” demez. İnsan-ı kâmil olmanın ilk adımı, insanın kendi kusurunu görebilmesidir.

Bu gibi durumlarda yapılacak en doğru şey şudur:

Tarafların da güveneceği, sözünü kabul edeceği birkaç bilirkişiye danışmak.

Diyelim ki eve bir kapı yaptırıldı. Bu işi yapan sadece bir usta değil; başka ustalar da var. Onlara gösterilir:

“Kardeşim, Allah için söyleyin. Bu iş olmuş mu, olmamış mı? Yarın ben sizin bu sözünüzle Allah’ın huzuruna çıkacağım.”

Eğer ehil kişiler:

“Bu iş standartlara uygun.” diyorsa mesele kapanır.

Ama:

“Bu iş olmamış, sökülüp yeniden yapılmalı.” diyorlarsa, o zaman kusur sabit olmuş olur.

Bu, hem hakkın yerini bulmasına vesile olur hem de işi yapan kişinin kendisini geliştirmesine imkân sağlar. Aksi hâlde insan, “Nasıl olsa yaptığım her işi bir şekilde kabul ettiriyorum.” diye kendisini düzeltme ihtiyacı hissetmez.

İslam ve İhsan