İslam Daveti Ulaşmayanlar Ahirette Sorumlu mudur?

İslâm daveti ulaşmayanların ahiretteki durumu ve Mâtürîdî ile Eş‘arî âlimlerin bu konudaki görüşleri ele alınıyor.

Dünyanın herhangi bir köşesinde bulunup da İslâm dininden habersiz olarak yaşayan ve böylece ölenlerin öbür âlemdeki sorumlulukları hakkında İslâm âlimleri ihtilaf etmişlerdir.

İSLÂM’DAN HABERSİZ ÖLENLERİN AHİRETTEKİ DURUMU

Mûtezile ve Mâtürîdîlerin Allah’ı bilmenin akılla vâcib olduğunu ileri sürmelerine karşılık Hâricîler, Râfizîler ve Eş’arîler, akılla hiç bir şeyin vâcib olamayacağını, ileri sürmüşlerdir.1

Mâtürîdîlere Göre Akılla Allah’ı Bilmek

Mâtürîdîlere göre akıl, Allah’ı bilmeye bir âlettir. Allah, bir peygamber göndermeseydi bile, insanların, akıllarıyla Allah’ı bilmeleri, bulmaları, onlara vâcib olurdu. İnsan, Allah’ın kendisine verdiği akılla, kendi yaratılışını, diğer varlıkların yaratılışlarını, yer ve göğün yaratılışını vb. düşünmek sûretiyle, bunların kendi kendilerine var olamayacaklarını; mutlaka ilmi, irâdesi, kudreti sonsuz bir Yaratıcı tarafından yaratılmış olduklarını düşünerek Allah’ı aklıyla bulabilir. Daha doğrusu bulmalıdır. Bu, ona vâcibdir.2 Bâliğ olduktan sonra bunları düşünecek kadar yaşayan bir insan, Allah’ın varlığını kavrayamadan ölürse mâzûr olmaz, azâb görür.3

Mâtürîdîler bu görüşlerini bazı âyet ve hadislere dayandırırlar. Mâtürîdîlere göre,

“Peygamberleri dedi ki: gökleri ve yeri yaratan Allah hakkında şüphe mi var?” (İbrâhîm, 14/10) âyeti, yaratıcının varlığını akılla bilmeye delâlet etmektedir.

Hz. Peygamber’in (s.a.v.);

“Her doğan fıtrat üzere doğar. Sonra ana-babası onu Yâhûdî, Hristiyan veya Mecûsî yapar”4 hadisi de buna delildir. “Her doğan fıtrat üzere doğar” demek, “dıştan olumsuz bir etki yapılmazsa herkes, aklıyla Yaratıcıyı (Allah’ı) bulabilir” demektir. Bu hadis aynı zamanda insanın inancının ve düşüncesinin şekillenmesinde çevre faktörünün ehemmiyetini belirtmektedir. İmâm Mâtürîdî, akıllı çocuğa bile Allah’ı bilmenin (mârifetullâhın) vâcib olduğunu söylemiştir.5

Eş‘arîlere Göre Akılla Allah’ı Bilmenin Hükmü

Eş’arîlere göre, akılla hiç bir şey vâcib değildir. Akıl ancak âlemin hâdis, Yaratıcının kadîm olduğunu bilmeye, eşyanın güzel ve çirkinliğini anlamaya yarayan bir âlettir.6 Eş’arîler akılla Allah’ı bilmenin vâcib olmadığına şu âyetleri delil getirirler:

“Biz bir Peygamber göndermedikçe hiç kimseyi azâb etmeyiz.” (İsrâ, 17/15)

“Müjdeleyici ve sakındırıcı olarak peygamberler gönderdik ki insanların, peygamberlerden sonra Allah’a karşı bir bahaneleri olmasın.” (Nisâ, 4/165)

Ancak Mâtürîdîlere göre bu âyetler, şeriat gelmeden önce, îmânın hâricindeki şer’î emirlerden dolayı azâb olmayacağına delildir. Akılla Allah’ın bilinmesinin vâcib olmamasına delil değildir.7

Kendilerine İslâm dâveti ulaşmamış kişiler akıllarıyla âlemin hâdis olduğuna, Yaratıcının varlığına ve birliğine inanıyorlarsa, müslümanlar gibidirler. Böyle olan kişilerle karşılaşan müslümanların bunları İslâm’a dâvet etmeleri gerekir. İslâm dâvetini reddedenler, gayr-i müslim muâmelesine tabi olurlar. Bunlardan hiç biri İslâm’a dâvet edilmeden öldürülmez.8

Mâtürîdîlerle Eş’arîler arasındaki ihtilaf; dağ başında yetişmiş, kendisine İslâm dâveti ulaşmamış olanlardan Allah’a îmân etmeden ölenlerle, Hz. İsâ (a.s.) ile Hz. Muhammed (s.a.v.) arasındaki fetret devrinde yaşayıp Allah’a îmân etmeden ölenler hakkındadır. Bunlar Mâtürîdîlere göre azâb görür; Eş’arîlere göre azâb görmez.9

Dipnotlar:

Sâbûnî, Bidâye, s. 85-86.
Sâbûnî, a.g.e., s. 85; Beyâdî, İşârâtu’l-Merâm, s. 75.
Beyâdî, İşârâtu’l-Merâm, s. 75; Ali el-Kârî, a.g.e., s. 250.
Buhârî, Cenâiz, 80; Kader, 3; Müslim, Kader, 22-25; Ebû Dâvûd, Sünnet, 17; Tirmizî, Kader, 5; Ahmed b. Hanbel, II, 315, 346; IV, 24.
Ali el-Kârî, a.g.e., s. 250-251.
Bk. Sâbûnî, Bidâye, s. 85.
Beyâdî, İşârâtu’l-Merâm, s. 80; Ali el-Kârî, a.g.e., s. 251.
Bağdâdî, Usûlu’d-Dîn, s. 327-328.
Ali el-Kârî, a.g.e., s. 251.