Akli Hükümler Nelerdir?

Aklî hükümler olan vâcip, mümkün ve muhal kavramlarını, bu hükümlerin İslâm akaidindeki anlamını ve özelliklerini öğrenin.

Akıl, bir şeyin var oluşu ile ilgili üç türlü hüküm verir; vücûb, imkân, imtinâ.

AKLÎ HÜKÜMLER: VÂCİP, MÜMKÜN VE MUHAL

Vücûb; “varlığı zorunlu olma, yokluğu düşünülmeme” anlamındadır ki bu ancak Allah Teâlâ’dır. Mümkin; “varlığı da yokluğu da zâtına göre eşit olan varlıktır” ki Allah’tan başka bütün varlıklardır. Mümtenî de “yokluğu zorunlu olan, varlığı düşünülemeyen”dir. Tanrı’nın birden fazla olması gibi.

Vâcib ve Özellikleri:

Vâcib; “Varlığı zâtının gereği olan, varlığında başkasına muhtaç olmayan, devamlı var olan, yokluğu düşünülemeyen”dir. Yokluğu kabul etmeyiş zâtından dolayı ise buna “vâcib lizâtihî” denir. Allah Teâlâ’nın zâtı gibi. Vâcib varlığın yokluğu kabul etmeyişi kendi zâtından değil de başka bir şeyden dolayı ise buna “vâcib liğayrihî” denir. Allah Teâlâ’nın sıfatları gibi. Zira Allah Teâlâ’nın sıfatları da zâtı gibi yokluğu kabul etmez. Ancak bu onların zâtından değil, Allah Teâlâ’nın zâtındandır.

Vâcib lizâtihî’nin birtakım husûsiyetleri vardır ki şunlardır:

1) Vâcib lizâtihî, her zaman vardır, devamlı vardır. Varlığının olmadığı bir zaman düşünülemez. Vâcib varlık (Allah), kadîmdir, ezelîdir.

2) Vâcib lizâtihî, kadîm (ezelî) olduğu gibi bâkîdir, ebedîdir. Varlığının bir sonu yoktur.

3) Vâcib lizâtihî, mürekkeb (bileşik) değildir. Atomlardan, cevher ve arazlardan, madde ve sûretten bileşik değildir. Bileşik varlık bir birleştiriciye muhtaçtır. Allah ise muhtaçlıktan yücedir.

Mümkin ve Özellikleri:

Mümkin; “zâtına nisbetle varlığı da yokluğu da eşit olan, yani var olması da yok olması da zâtının gereği olmayan varlığa mümkin varlık” denir. Allah’tan başka bütün varlıklar, mümkin varlıklardır. Mümkine “Câiz” de denir.

Mümkin varlıkların husûsiyetleri şunlardır:

Mümkin varlığın varlığı da yokluğu da zâtına nisbetle eşit olduğundan var olmak için mutlaka bir sebebe muhtaç olur. Mümkin varlık kendi kendisine var olamaz. Onun varlığını yokluğuna tercih edecek bir tercih edicinin, Yaratıcı’nın olması zorunludur ki bu Yaratıcı onu var etsin. O da Allah Teâlâ’dır.

Mümkin varlık, sebebinden önce veya sebebi ile beraber var olamaz. Mutlaka sebebinden sonra var olmalıdır. Mümkinin sebebinden önce var olamayacağı çok açıktır. Çünkü onu var eden Allah Teâlâ’dır. O hâlde mümkin, hâdistir.

Muhal (Mümteni’) ve Özellikleri:

Muhal; “Yokluğu zâtının gereği olan, varlığı düşünülemeyen”dir. Muhal’in özelliği devamlı yok olmak, hiç var olmamaktır. Buna “mümteni’ ve mustahîl” de denir. Dört sayısının tek olması, (Hâşâ) bir Yaratıcı’nın var olmaması gibi.1

Dipnot:

Sâdeddîn Taftâzânî, Şerhu’l-Makâsıd, Thk. Dr. Abdurrahmân Amîra, I, 453 vdd.; Seyyid Şerîf Cürcânî, Şerhu’l-Mevâkıf, s. 128 vdd.; Abdüllatîf Harbûtî, Tenkîhu’l-Kelâm, s. 32 vd.