İnciller Ne Zaman ve Nasıl Yazıldı? Havariler, Kanonik İnciller ve Kilise Geleneği

Bugünkü İncilleri kimler yazdı ve havariler, takipçileri ile kilise geleneği bu süreçte nasıl bir rol oynadı? Konu tarihsel ve teolojik yönleriyle inceleniyor.

Hazırlayan: Doç. Dr. Halil Temiztürk

Hz. İsa’nın (a.s.) hayatını, sözlerini, ölümünü ve dirilişini anlatan ve aslen havarilerin hatıratları olarak kabul edilen metinler Grekçe euangelion (iyi haber, müjde) anlamına gelen “İncil” olarak adlandırılmıştır. (Harman, 2000, 270)

KANONİK İNCİLLER HANGİLERİ?

Türkçede genellikle “İncil” denildiğinde bugün elde bulunan Matta, Markos, Luka ve Yuhanna İncilleri, yani Hristiyan dünyasında muteber kabul edilen dört Kanonik (kabul görmüş, bilinen, kutsal kabul edilen) İncil anlaşılmaktadır. Ancak Hristiyanlıkta kutsal metin yalnızca bu dört İncil’den ibaret değildir.

Hristiyan kutsal kitabı Eski Ahit ve Yeni Ahit bölümlerinden oluşan ve Kitab-ı Mukaddes/Kutsal Kitap olarak adlandırılan geniş bir külliyattır. Eski Ahit, büyük ölçüde Yahudi kutsal metinleriyle (Tanah) örtüşür ancak Hristiyanlıkta Eski Ahit’in otoritesi ve yorumu, Yahudi geleneğinden farklıdır. Çünkü Eski Ahit Hristiyanlık açısından sadece İsa Mesih’e kadar gelen sürecin hazırlayıcı zemini olarak kabul edilir. (Gündüz, 2021, 52)

Ayrıca Hristiyan geleneği Eski Ahit’in İbranice nüshası olan Tanah metnini değil de Grekçe çevirisi olan Septuaginta’yı esas alır. Yeni Ahit ise dört İncil’in yanı sıra Resullerin İşleri, Pavlus’un ve diğer havarilere nispet edilen mektuplar ile Vahiy kitabını içerir.

Protestan gelenekte Kitab-ı Mukaddes, 39’u Eski Ahit, 27’si Yeni Ahit olmak üzere toplam 66 kitaptan meydana gelir. Katolik gelenekte ise Tobit, Judith, Süleyman’ın Hikmeti, Ben Sira, I ve II. Makabeler ile Ester ve Daniel kitaplarına yapılan bazı ilâvelerin Eski Ahit’e dâhil edilmesiyle toplam sayı 73’e çıkar.

Bu metinler Katolik gelenekte deuterokanonik (ikincil dereceden kutsal) kitaplar olarak kabul edilir. Bu metinler tarihsel süreçte kutsal kitap listesine alınıp alınmaması konusunda uzun süre tartışılmış, nihayetinde oldukça geç bir dönemde Trent Konsili’nde (1545-1563) kanona alınmışlardır. Protestan gelenekte ise bu kitaplar apokrif metinler arasında değerlendirilir. (Gündüz, 2021, 53). Yani bu metinlerin yazarları belli olmadığı için Protestanlar onları muteber kabul etmemişlerdir.

HIRİSTİYANLIKTA VAHİY ANLAYIŞI VE KUTSAL RUH’UN ROLÜ

Hristiyanlıkta kutsal metinler bizzat vahyin kendisini yansıtmamaktadır. Çünkü Hristiyan inancına göre vahyin merkezi yazılı bir metinden ziyade bizzat İsa Mesih’in kendisidir. Nitekim Yuhanna İncili’nde yer alan “Kelâm beden oldu.” (Yuhanna 1:14) ifadesi, bu anlayışın temelini oluşturur. Ancak yine de onun mesajlarını anlatan İnciller, Kutsal Ruh’un inayetiyle yazıldığı için muteber sayılırlar. Bu nedenle Hristiyanlıkta İncil yazarlarının yalnızca tarihsel bilgi aktarmadığı, aynı zamanda ilahî yönlendirme altında hareket ettiği kabul edilir.

Örneğin Yeni Ahit’in son kitabı olan Vahiy kitabının yazarı MS. 90-100 yılları arasında Yunan adası Patmos’da yaşamış Yuhanna adlı bir azizdir. Hz. İsa’yı (a.s.) görme ihtimali olmayan Yuhanna’nın buna rağmen Kutsal Ruh’dan ilham alarak metni yazdığına inanılmaktadır. Bu nedenle Hristiyanlıktaki Kutsal Ruh ile İslam’daki Rûhu’l-Kudüs yani Cebrail arasında doğrudan bir özdeşlik kurulamaz.

Çünkü İslam inancında vahiy meleği olan Cebrail’in görevi peygamberlerle sınırlı iken Hristiyanlıkta Kutsal Ruh, Tanrı’nın bir uknumu yani Teslisin bir parçasıdır. Tanrıyla aynı özden ve onunla bir sayılan bu Kutsal Ruh aynı zamanda havarilerinden azizlere kadar farklı kişilere kutsal mesajı ileten ve kendisine uluhiyetten bir parça isnad bir varlıktır.

İNCİLLER NASIL YAZILDI VE KİMLER TARAFINDAN KALEME ALINDI?

Geleneksel Hristiyan inancına göre Matta, Markos, Luka ve Yuhanna kanonik İncil yazarlarıdır. Matta ve Yuhanna doğrudan Hz. İsa’yı (a.s.) görmüş havariler olarak kabul edilir. Fakat Markos ve Luka havari değildirler. Onlar havarilerin yakın arkadaşlarıdır.

Havarilerin şahitliğine dayandığı kabul edilen İncil metinlerinin yazılış tarihleri hakkında da çok fazla tartışma yapılmıştır. Örneğin Kitâb-ı Mukaddes araştırmalarına göre İnciller, Hz. İsa’nın yaşadığı dönemde kaleme alınmış değildir.

Hz. İsa’nın (a.s.) sözleri, fiilleri ve onunla ilgili hatıralar önce sözlü olarak aktarılmış, vaazlarda, ibadetlerde, misyon faaliyetlerinde ve cemaat hayatında belirli anlatım kalıplarına dönüşmüştür. Daha sonra bu gelenek yazıya geçirilmiş ve bugünkü kanonik İnciller ortaya çıkmıştır. (Metzger, 1997, 41-50)

İNCİLLERİN YAZILIŞ TARİHİ VE TEOLOJİK OLUŞUM SÜRECİ

Genel kabul gören yaklaşıma göre Markos İncili’nin ilk yazılan İncil olduğu kabul edilir ve genellikle MS. 60-70 yılları arasına tarihlendirilir. Matta ve Luka İncilleri çoğu zaman MS. 70-90 aralığında, Yuhanna İncili ise daha geç bir döneme, yaklaşık MS. 90-100 yıllarında yazıldığı söylenir. (Armstrong, 2008, 77)

Öte yandan Pavlus’un bazı mektuplarının genellikle MS. 50’li yıllara tarihlendirilmesi çok daha dikkat çekicidir. Pavlus’un mektuplarının İncillerden önce yazılmış olması erken Hristiyanlıkta teolojik yorumun kutsal metinlerin yazımından önce başladığına işaret eder.

Başka bir ifadeyle, Hz. İsa’nın (a.s.) hayatını kronolojik olarak anlatan metinlerden önce Pavlos’un mektuplarında çizdiği çerçeve içinde onun ölümü, dirilişi, Mesihliği ve kurtarıcı rolü etrafında şekillenen inanç biçimi ve ona dayalı yorumlar yazılı hâle gelmiştir.

Öte yandan her bir İncil’in muhatap kitlesi ve temel doktrini farklılık gösterir. Örneğin Matta İncili Yahudileri ikna etmek üzere yazılmış ve İsa Mesih’in Hz. Musa gibi Mısır’da bulunduğunu belirtmiştir. Luka “gentile” adı verilen Yahudi olmayan topluluklara yazılmıştır. O nedenle Matta İncili’nde Hz. İsa’nın (a.s.) soy ağacı Hz. İbrahim’e (a.s.) dayanırken, Luka İncili tüm insanları kapsayacak şekilde onun soyunu Hz. Adem’e (a.s.) kadar götürmektedir.

Yuhanna İncili ise İsa Mesih’in ilahi yönlerine atıfta bulunur. Yuhanna İncili Hz. İsa’nın (a.s.) beşeriliğini öne çıkaran, çocukluğu veya mucizeleriyle ilgilenmeyip onun uluhiyetine vurgu yapıp çarmıhta ölen ve insanlık için kefaret ödeyen bir şahsiyet olarak resmedilir. Bu tablo, İncillerin tek bir anda ortaya çıkmadığını; metinlerin hafıza, anlatı, cemaat ve teoloji süreçleri içinde şekillendiğini gösterir. (Kuzgun, 2020, 80-85)

Burada önemli olan nokta şudur: Hristiyanlıkta vahiy, İslam’daki gibi Hz. İsa’ya indirilmiş müstakil bir kitap şeklinde anlaşılmaz. Hristiyan inancına göre vahyin merkezi Tanrı oğlu olan bizzat İsa Mesih’in kendisidir. Yine Hıristiyânî bakış açısına göre de İsa, İncilleri ne yazmış ne de yazılmasını emretmiştir. Bu metinler İsa’dan sonraki havarilerin İsa’ya dair kaleme aldıkları hatıratlardır.

HRİSTİYANLIKTA VE İSLAM’DA İNCİL ANLAYIŞI

Hristiyan dünyasında İncillerin otoritesi, havarilerin rivayetleri ve Kutsal Ruh’un rehberliğiyle oluşmuş apostolik (havarilere dayalı) olmalarından kaynaklanır.  İslamî açıdan bakıldığında ise bugünkü İnciller Hz. İsa’ya (a.s.) verilen asli vahiy değildir.  Bunlar, Hz. İsa’nın (a.s.) mesajının tahrif edilmesiyle sonradan oluşturulmuş tarihsel anlatımlardır.

Dolayısıyla Kur’an’daki İncil, Hz. İsa’ya (a.s.) indirilen / verilen vahiy ürünü tek bir ilahî kitabı ifade ederken, Hristiyanlıkta İncil, farklı yazarların kaleme aldığı ve Hz. İsa’ya (a.s.) dair tanıklıkları içeren metinlerdir.

Bugün elde bulunan dört kanonik İncil, Kitab-ı Mukaddes araştırmalarının da ortaya koyduğu ve İslam âlimlerinin çoğunluğunun dile getirdiği şekliyle Hz. İsa’ya (a.s.) ait metinler olmaktan ziyade Hz. İsa’nın (a.s.) hayatı ve öğretileri etrafında şekillenmiş sonraki dönem rivayetler olarak kabul edilmektedir.

Kaynakça:

• Armstrong, Karen. İncil. çev. Ilgın Yıldız. İstanbul: Versus Kitap, 2008.
• Duygu, Zafer. İsa, Pavlus, İnciller. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2022.
• Gündüz, Şinasi. Hristiyanlık. İstanbul: İsam Yayınları, 2021.
• Harman, Ömer Faruk. “İncil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/270-276. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Kutsal Kitap (Tevrat-Zebur-İncil) Yeni Çeviri. İstanbul: Kitabı Mukaddes Şirketi Yayınları, 2018.
• Kuzgun, Şaban. Dört İncil Yazılması Derlenmesi Muhtevası Farklılıkları ve Çelişkileri. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2020.
• Metzger, Bruce M. The Canon of the New Testament: Its Origin, Development, and Significance. Oxford: Clarendon Press, 1997.

İslam ve İhsan