Asli ihtiyaç olan ev veya araba için biriktirilen paraya zekat düşer mi? Dr. Öğr. Üyesi Ahmet Hamdi Yıldırım cevaplıyor.

Şunu bilmek gerekir: Niyet ile amel birbirinden farklı şeylerdir. Bir insan niyet eder; fakat o niyetin fiilen gerçekleşip gerçekleşmeyeceği henüz meçhuldür. Nitekim Resûlullah ﷺ, “Ameller niyetlere göredir” buyurmuştur (Buhârî, Bed’ü’l-vahy 1; Müslim, İmâre 155). Ancak niyet, tek başına hüküm doğurmaz; fiil gerçekleştiğinde hüküm sabit olur.

Mesela bir kimse ev almaya niyet edebilir; bu, bir gün içinde de olabilir, üç ay, üç yıl ya da on yıl sonra da gerçekleşebilir. Bu sebeple niyet edilen bir şey, fiilî bir eyleme dönüşmedikçe hüküm doğurmaz. Örneğin bir arabanız vardır ve “Bunu satacağım” diye niyet edersiniz. Bu niyet, arabayı ticaret malı yapmaz. Ne zaman ki fiilen satma yönünde bir adım atarsınız –mesela internette ilana koyarsınız, bir galericiye bırakırsınız veya üzerine “satılıktır” yazarsınız– işte o zaman araba ticari meta hükmüne girer.

Aynı şekilde “Ben araba alacağım” demek, tek başına bir hüküm doğurmaz. Çünkü araba dediğimiz şey, 100.000 liraya da olabilir, 100 milyon liraya da olabilir. Henüz alınmadan, sadece niyet aşamasında olan bir şey, zekât hükmünü değiştirmez. Ev de böyledir. “Ev alacağım” diyebilirsiniz ama evin nerede olduğu, kaç metrekare olduğu, yeni mi eski mi olduğu gibi pek çok değişken vardır. İstanbul’da bir ev 1 milyon liradan da olabilir, 100 milyon liraya da çıkabilir.

Bu sebeple “Ben ev için, araba için para biriktiriyorum” diyen bir kimsenin elindeki para zekâta tâbidir. Çünkü henüz bu para fiilî olarak bir mala dönüşmemiştir. Ancak ne zaman ki bir aracı veya evi fiilen satın almak için kapora verir, sözleşme yapar ve borçlanırsınız, işte o zaman durum değişir. Eğer bu alınan şey sizin asli ihtiyacınız ise –mesela ailenizin kullandığı ilk araç veya oturduğunuz ev– o zaman bunun için yaptığınız borç, zekât hesabından düşülür.

Mesela 5 milyon liraya bir araç aldınız, bunun için borçlandınız ve bunu bir yıl içinde ödeyeceksiniz. Bu 5 milyon lira, sizin asli ihtiyacınızdan kaynaklanan bir borç olduğu için zekât matrahından düşülür. Aynı şekilde bir ev almak için bir müteahhitle anlaşmış, ödeme yapmış ve kalan kısım için borçlanmışsanız, bu borç miktarı da zekât hesabından düşülür.

Ancak “Ben ileride ev alacağım” diyerek kenara altın veya para koyuyorsanız, o birikimin her yıl zekâtını vermek zorundasınız. Çünkü bunun bir sonu yoktur. 500.000 lira biriktirmiş bir kimse, Türkiye’nin birçok yerinde bu parayla bir ev alabilir. “Daha iyisini bekliyorum” diyerek parayı tutmanın bir sınırı yoktur.

Cenâb-ı Allah Kur’ân-ı Kerîm’de malda fakirlerin hakkı olduğunu açıkça bildirir:
“Onların mallarında, isteyenin ve mahrumun hakkı vardır.” ( Bkz. ez-Zâriyât, 51/19) ve “Altın ve gümüşü biriktirip de Allah yolunda harcamayanları elem dolu bir azapla müjdele.” (Bkz. et-Tevbe, 9/34)

Zekât, namaz gibi farz bir ibadettir. Kur’ân’da namazla birlikte zikredilir:
“Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin.” (Bkz. el-Bakara, 2/43)

Bir kimsenin bir yıllık temel ihtiyaçlarının üzerinde, nisap miktarına ulaşan bir birikimi varsa –ki bu yaklaşık 80 gram altına denk gelen bir değerdir– o kimse zekât mükellefidir. Mesela aylık gideri 50.000 lira olan bir kimsenin yıllık ihtiyacı 600.000 liradır. Eğer bunun üzerinde, nisap miktarına ulaşan bir birikimi varsa, bu fazlalığın kırkta birini zekât olarak verir.

Zekâtın kime verileceği de Kur’ân’da belirlenmiştir. Fakirler, miskinler, borçlular ve Allah yolunda olanlar zekâtın sarf yerleri arasındadır. Bu yüzden kişi, zekâtını verirken öncelikle kendi çevresindeki fakirleri, akrabalarını ve yakınlarını gözetmelidir. Resûlullah ﷺ, zekât ve sadakanın yakınlara verilmesinin daha faziletli olduğunu bildirmiştir.

Sonuç olarak zekât, yalnızca para vermek değil; bilinçli bir ibadettir. Müslüman, malını nasıl kazandığı gibi, zekâtını da nasıl vereceğini öğrenmeli, çevresindeki ihtiyaç sahiplerini araştırmalı ve bu ibadeti bizzat ciddiyetle yerine getirmelidir. Çünkü zekât, Allah’ın malımızdaki fakirlerin hakkı olarak koyduğu ilahî bir paydır.

İslam ve İhsan