Aziz Mahmud Hüdayi Hazretleri Nerede ve Ne Zaman Doğdu?

Azîz Mahmûd Hüdâyî Hazretleri nerede ve ne zaman doğmuştur? Doğum yeri ve tarihi konusunda farklı rivayetler mevcut mudur?

Azîz Mahmûd Hüdâyî Hazretleri’den bahseden kaynaklardan bir kısmı onun Sivrihisar’da1 bir kısmı Koçhisar’da2 doğduğunu kaydederek iki değişik rivâyet ileri sürmek isteseler de Vâkıât bize Koçhisar’da doğduğuna ait kaydı te’yîd edici bilgiler vermektedir.3

AZİZ MAHMUD HÜDAYİ HZ: DOĞUM YERİ VE TARİHİ HAKKINDA BİLİNMEYENLER!

Vâkıât bize Koçhisar’ın Bursa’ya yedi-sekiz günlük mesafede ve tuz madeninin çıkarıldığı bir yer olduğunu,4 Lemazât da Koçhisar’ın “Anadolu’da Aksaray nâhiyelerinden bulunduğunu”5 bildirdiğine nazaran burasının bugün Ankara’ya bağlı Şereflikoçhisar6 olduğu anlaşılmaktadır.

Hz. Hüdâyî’nin doğum yeri Koçhisar olmakla beraber yetiştiği ve büyüdüğü memleket ise Sivrihisar7’dır. Hz. Hüdâyî Vâkıât’ında sık sık Sivrihisardan bahsetmektedir.8 Koçhisar’da dünyâya gelen Hz. Hüdâyî’nin Sivrihisar’a ne zaman ve hangi şartlarla gitmiş olduğuna dâir herhangi bir bilgiye sahip değiliz. Ancak Hz. Hüdâyî’nin vefâtından yirmi dokuz yıl sonra (1077/1666) yazılmış bulunan Hasan Rızâyî (1050/1669)9 Dîvân’ındaki şu ifâdeler bu ibhâmı biraz olsun kaldırmaktadır:

Dahî hısn-ı hasînde vâlideyni

Koçhisârî biri Seferîhisârî

Selâmet var tarîkında efendi

Özü pak valideyni pak-dârî10

Bu beyitlerden anlaşıldığına göre Hz. Hüdâyî’nin ebeveyninden birisi Koçhisarlı, birisi Sivrihisarlıdır. İhtimâl babası Sivrihisarlı, annesi Koçhisarlı olup annesinin sıla için memleketine gittiği bir sırada anasının diyârı olan Koçhisar’da doğmuş olmalıdır.

Hz. Hüdâyî’nin doğum yeri ve memleketi husûsunda olduğu gibi, doğum târihi hakkında da kaynaklar muhtelif rivâyetler serdetmektedirler. Harîrîzâde Kemâleddin (1299/1882)11, 948/1543 târihinde doğduğunu söylerken Gülşen Efendi (1341/1925), 950/1545 yılında doğduğunu kaydetmektedir.12 Hz. Hüdâyî’nin vefâtında doksan ve daha yukarı yaşlarda bulunduğu rivâyeti13 nazar-ı i’tibâra alınırsa doğumunun 948/1543’ten sonra olmadığı ortaya çıkar.14

Dipnotlar:

1. Atâyî, II/760; Kâtip Çelebi, Fezleke, II/113; Evliyâ Çelebi, Seyahatnâme, I/479.
2. Helvacızâde, Lemezât, 187a; Bursalı İ. Hakkı, Silsile, 82; Harîrîzâde M. Kemâleddin Ef., Tibyânu Vesâili’l-Hakâyık, Süleymaniye, İbrahim Ef. Blm., 430-2, I/227.
3. a) Vâkıât’ın Bâyezid Velîyyüddin Efendi Bölümü 1857’deki nüshasında: vr. I/247. b) Selimâğa Ktp. Hüdâyî Bölümü 249’daki nüshasında: vr. 127a. c) Selimâğa Ktp. Hüdâyî Bölümü 249’daki nüshasında: vr. 151a. d) Süleymaniye Ktp. Mihrişah Sultan Bölümü 253/6’daki tercemede: “Hazret-i feyh bu yurdular ki, Ramazan’a dek hazırlanan ehlinle ve Ali Çelebi ile Sivrihisar’a. Zira bir zamandan beri gönlüme seni mevlidin olan Sivrihisar’a göndermek hutur ederdi.” vr. 296; ayrıca karşılaştırınız Selimâğa Ktp., Hüdâyî Bölümü 249, vr. 427a. Yukarıdaki üç fıkra (a,b,c) ile son fıkra (d) müteakip gibi görünüyorsa da değildir. Çünkü Hüdâyî, Sivrihisar’da yetişmiş bulunduğundan dolayı onun doğum yeri olarak da orayı hatırlamakta ve kendisine mevlidi Sivrihisar’a göndereceğini söylemektedir. Yanlış olmasına rağmen Hüdâyî, tazimen şeyhinin ifadesini eserine aynen almış olsa gerektir.
4. Selimâğa Ktp. Hüdâyî Bölümü 240, vr. 151a; Süleymaniye Ktp. Hekimoğlu Ali Paşa Bölümü 516, vr. 127a.
5. vr. 187a.
6. Şereflikoçhisar (Koçhisar), İç Anadolu Bölgesi’ne Ankara’ya bağlı bir kaza merkezi olup Konya’nın 140 km kuzeydoğusunda, Kayseri’nin 180 km batısında ve Koçhisar Tuzgölü’nün doğu sahilinde Ankara’yı Aksaray üzerinden Adana’ya bağlayan yol üzerindedir. bk. Ş. Sâmî, Kâmûsu’l-Âlâm, İstanbul 1311, V/3715; Meydan Larousse Ansiklopedisi, XI/762.
7. Sivrihisar: Doğudan Ankara ve Haymana, batıdan Kütahya, kuzeyden Bozdağları, güneyden de Afyonkarahisar ile komşudur. İlçe merkezi bir kasaba olup Eskişehir’e bağlıdır. Sakarya nehri güney, Doğu-Porsuk Çayı da kuzey hududunu çizerek kazanın kuzeydoğu köşesinde birleşir ve kuzeye doğru akarlar. bk. Şâmî, Kâmus, IV/2582 vd.; Meydan Larousse, XI/395.
8. Selimâğa Ktp. Hüdâyî Bölümü 249, vr. 305b, 427a.
9.  Hasan Rızâyî, Celvetî Meşâyıhından olup Aksaraylıdır. Bu şâir şeyhin terceme-i hâli için bk. Tahir, O.M., I/62.
10. Hasan Rızâyî, Divan, Süleymaniye Ktp., Hacı Mahmud Efendi, Bölümü 3347, vr. 152b vd.
11. Tibyân, I/227.
12. Külliyât, 4.
13. Bursalı İ. Hakkı, Silsile, 86.
14. REVNAKOĞLU Cemâleddin Server, Hüdâyî’nin doğumunu 946/1541 olarak kaydeder. Bkz. İstanbul Tekkeleri Tarihî Notlar, İstanbul Divan Edebiyatı Müzesi Arşiv B, Zarf: 160.

Kaynak: Prof. Dr. Hasan Kamil Yılmaz, Aziz Mahmut Hüdayi, Erkam Yayınları