Farz ve Nafilelerin Fazileti ve Önemi

Muhyiddin İbnü’l-Arabî Hazretleri’nin nasihatler serisinden “Farzlar ve Nafileler” başlıklı bölümü istifadenize sunuyoruz. Muhyiddin İbnü’l-Arabî Hazretleri'nin dilinden bir nasihat bin hikmet...

Farzlara dikkat et. Onlara iyi sarıl. Yüce Allah nasıl edâ edilmesini istemişse öylece edâ et. Farzları gereği gibi edâ ettikten sonra bu farzlar arasını nâfilelerle doldur. Hayırlı ameller yapmaya çalış. Hatta her hayırlı işe el at. Yaptığın amellerin hiçbirini küçük ve değersiz görme. Çünkü, onu Allah yaratırken değersiz görmemiştir. Allah bir şeyi yapmanı emretmişse, o şeyin kendi katında yüce bir değeri olmasındandır. Rütbe bakımından bir insan olarak sen O’nun katında daha yükseksin. Çünkü ilâhî teklife mahal sensin. Zira teklif, mükellef olan birinin amelleriyle alâkalı bir durumdur. Teklifin alâkası mükellefin zâtına değil fiilinedir. Yani rütbe bakımından üstün olan birine bir şey emrediliyorsa, bu durum emredilenin de önemini gösterir.

Farzları gereği gibi yerine getirmeye devam edersen, Allah’a yaklaşmış olursun. Hem de Hakk’a yakınlaştırıcı amellerin en güzeliyle. Böyle bir özelliğe sahip olduğun zaman Hakk’ın işiten kulağı gören gözü olmuş olursun. O’nun eli senin elin olmuş olur. Âyet–i kerîme’de:

“Muhakkak ki sana biat edenler; gerçekte Allah’a biat etmektedirler. Allah’ın eli onların ellerinin üzerindedir.” (Fetih Süresi 10) buyrulmuştur.

Onların eli -hakikatte Allah’ın eli olması bakımından- izâfi olarak kendilerine nispet edilen ellerin üzerinde bulunmasıdır ki bey’atı gerçekleştiren bu ellerdir. Burada bey’atı yapan Allah’tır. Onların eli Allah’ın elidir. Allah onların elleriyle bey’at yapmıştır. Kendilerine bey’at yapılanlar da yine onlardır. Ne kadar sebep varsa hepsi, sebep olunan şeyin ortaya çıkmasını gerçekleştirme gücüne sahip Hakk’ın eli demektir. İşte bu, hadis-i  şerifte geçen muhabbettir ki nafileler hakkında söylenmiştir[1].

Nafilelere devam etmek, hadîs-i şerîfin işậret  ettiği gibi ilâhî muhabbete sebep olur. Öyle bir muhabbet ki Hak Teậlậ, kulunun gözü kulağı oluyor. Farzların gereği üzere yerine getirilmesi neticesinde olan muhabbette ise durum bunun aksine tecelli ediyor. Yani kul, Hakk’ın kulağı ve gözü durumunda bulunuyor.

Farzın yerine getirilmesinde mecburî bir ubûdiyet söz konusu iken, nafilelerde ihtiyârî bir ubûdiyet vardır. Nafilelerin icrasında Hak Teâlâ, kulun gözü ve kulağı oluyor. Farzdan ayrı yapılan ibadetlere nafile denilmesinin sebebi, asıl olan farza ziyade olmasından dolayıdır. Nitekim senin vücûdun (varlığın) da gerçek mevcûda bir ziyâdedir. Çünkü evvel emirde Allah vardı, sen yoktun. Sonra sen varlık âleminde ortaya çıktın. Sonradan olan bu var olma, ziyâde olmuş oldu. Böylece sen asıl olan Hakk’ın yanında “nafile” olmuş oldun. Artık nafile amel işlemen gerekir. Çünkü senin aslın nafiledir. Farz denilen amelleri de yapman gerekir. Onlar da varlığın (vücûd) esasıdır ki bu da Allah Teâlâ’nın varlığıdır. Farzı yerine getirirsen sen O’na ait olursun. Nafile amel işlediğinde ise sen senin olmuş olursun. O’nun sana olan sevgisini celbetmede senin ona olan aidiyetin yine senin kendine olan aidiyetinden daha fazla tesirli olur. Yani farz amel, ilâhî muhabbeti gerçekleştirmede nafile amellerden çok çok üstündür. Kudsî hadiste şöyle buyrulmuştur:

“Benim velilerime düşmanlık eden kimseye ben muhakkak harp ilân ederim. Kulum bana kendisine farz kıldığım şeyden daha sevimli bir şeyle yakın olmamıştır. Kulum bana nafilelerle yakınlaşmaya devam eder, ta ki ben onu severim. Artık ben ona muhabbet edip sevdikten sonra ben o kulumun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli, yürüyen ayağı olurum. Benden bir şey istediğinde veririm. Bir şeyden bana sığındığında onu korurum. Ben Zật-ı ulûhiyet olarak yapacak olduğum herhangi bir şeyde bir mü’min-i kâmil kulumun ruhunun kabzında ettiğim tereddüdüm derecesinde hiç bir şeyde tereddüt etmemişimdir. Zira o kulum, ölümü hoş görmüyor. Ben de o kulumun ölümden hoşlanmamasını iyi görmüyorum.” (Buhârî, Rikak; 38 )

Allah’ın kulunu sevmesinin neticesine bir bak! Artık sana düşen bu ilâhî muhabbetin varlığını sürdürecek amellere devam etmendir. Nafileler ancak farzlardan sonra geçerli olur. Nafileler esas itibariyle farz ameller cinsindendir. Bu sebeple farzları tamamlayıcı bir özelliğe sahiptirler. Sahih bir haberde gelmiştir ki, Yüce Allah meleklere hitaben şöyle buyurur:

“Kulumun namaz ibadetine bir bakın bakalım; tam mı kılmış, yoksa eksik mi bırakmış?”

Şayet namaz farîzası tam edâ edilmiş ise tam olarak yazılır; şayet eksikse şöyle ferman edilir:

“Bir bakın bakalım, kulumun nafile olarak kıldığı namaz ibadeti var mı?”

Bakılır, şayet nafile namazları varsa o zaman Hak Teâlâ Hazretleri;

“Kulumun farz borcunu nafileleriyle tamamlayın”, buyurur.” (Müsned, Ahmed b. Hanbel, II, 425)

Diğer bütün ameller bu minvâl üzere değerlendirilir. Bir şeyin nafile ibadet sayılabilmesi için o şeyin bir benzeri olan farz ibadetin olması gerekir. Yani nafileler farz amellere şekil olarak benzemelidir. Diğer bir ifadeyle nafilelerin farz temeline dayanması şarttır. Şayet farzda bir temeli bulunmazsa bu yeni bir ibadet ortaya çıkarmak demektir ki, zâhir uleması bu çeşit ibadeti bid’at diye isimlendirmişlerdir. Yüce Allah hıristiyanların ruhbanlığı ortaya çıkarmalarını Kur’an-ı Kerim’de şöyle beyan eder:

“Andolsun ki biz, Nûh’u ve İbrahim’i gönderdik, peygamberliği de kitabı da onların soyuna verdik. Onlardan kimi doğru yoldadır; içlerinden bir çoğu da yoldan çıkmışlardır. Sonra bunların izinden ardı ardına peygamberlerimizi gönderdik. Meryem oğlu İsâ’yı da arkalarından gönderdik, ona İncil’i verdik ve ona uyanların yüreklerine bir şefkat ve merhamet koyduk. Sonradan uydurdukları ruhbanlığa gelince, onu biz yazmadık; fakat kendileri Allah rızasını kazanmak için yaptılar. Ama buna da gereği gibi uymadılar. Biz de onlardan iman edenlere mükâfatlarını verdik. İçlerinden çoğu da yoldan çıkmışlardır.” (Hadîd Süresi 26-27)

Bu nevi ibadeti Nebiyy-i Ekrem -sallallahu aleyhi ve sellem- efendimiz “Sünnet-i hasene” (güzel bir çığır) diye isimlendirmiştir. Bu çığırı açan kimseye, kıyamete kadar o yolda yürüyenlerin sevabı kadar sevap verilir. Bununla beraber onların sevaplarından da bir eksilme olmaz.

Nafile ibadet, farzın yerini tam olarak dolduramadığı için, nafile ibadetin içine birçok farz yerleştirilmiştir. Ta ki farz amelin noksanları yine farzlarla doldurulmuş olsun. Farz gibi kılınan nafile namaz buna güzel bir misaldir. Mesela nafile bir namazda; zikir, rükû, secde gibi farzlar bulunur. Halbuki kılınan namazın kendisi nafiledir.

 

[1] Bir hadîs-i kudsîye işậret  edilmiştir ki az sonra gelecektir