Aziz Mahmud Hüdayi Hazretleri’nin Halifeleri

Azîz Mahmûd Hüdâyî Hazretleri’nin mânevî terbiyesi altında yetişen altmışı aşkın halîfenin isimleri, Hüdâyî Âsitânesinin son postnişînlerinden olan Mehmed Gülşen Efendi tarafından tesbit edilerek günümüze ulaşmıştır.

Hz. Hüdâyî’nin yüzbinlerce bâliğ olan mürîdanı içinde sayıları altmışı geçen halîfesi bulunduğunu görüyoruz. Hüdâyî Âsitânesinin son postnişînlerinden olan Mehmed Gülşen (1341/1925) Efendi’nin tesbit edip Hüseyin Vassaf Bey’e gönderdiği ve bir listesini de Hüdâyî türbesine astığı halîfeleri şunlardır:

AZİZ MAHMUD HÜDAYİ HAZRETLERİ’NİN HALİFELERİ

Târihçe-i Hayâtları Bilinen Halîfeleri

1 – Ser-halîfe Muk’ad Ahmed Efendi (1049/1639)

Balıkesirlidir. İlim tahsîlini ikmâlden sonra tasavvuf neşvesiyle İstanbul’a gelerek Azîz Mahmûd Hüdâyî’ye intisâb etmişti. Sülûkünü ikmâlden sonra Hz. Hüdâyî kendisini Bulgurlu’daki tekkeye (bk. İstanbul Celvetî Tekkeleri) halîfe olarak göndermişti. Dört sene kadar burada irşâd ile meşgûl oldu. Bu sırada (1030/1621) Bursa’da Hüdâyî halîfesi bulunan Eyyûb Efendi vefât edince onun yerine halîfe olarak nasbedildi.

Hz. Hüdâyî’nin vefâtında pîrlik makâmı hulefâsından Filibeli İsmâil Efendi (1052/1642)’ye “mev’ûd” bulunuyordu. Lâkin İsmâil Efendi, “o makâma bizlerden lâyık kimse yoktur. Kim geçerse elbette ‘muk’ad’ (=kötürüm) olur.” diyerek ibâ (=adem-i rızâ) edince bâde’l-meşvere Ahmed Efendi postnişîn ve li-hikmetin kötürüm oldu. Ahmed Efendi’nin Bursa’daki yerine Abdurrahman Efendi (1054/1644) ta’yin edildi.

Ahmed Efendi, (1049/1639)’da vefât edinceye kadar âsitânedeki şeyhlik hizmetine devâm etti.

2 – Mehmed Fenâyî veya Ehl-i Cennet Efendi (1075/1664)

Mehmed Efendi Tophânelidir. Babası İshak Efendi, kalem erbâbından bir zâttır. Kardeşi Ahmed Çelebi, Hüdâyî hazretlerine müntesib olup babası gibi kâtiplikle imrâr-ı hayât ediyordu. Mehmed Efendi bu kardeşi vâsıtasıyla Hz. Hüdâyî’yi tanımış ve O’na intisâb etmişti. On yedi yıl kadar şeyhine hizmet eden Mehmed Efendi, şeyhi tarafından Sîmâv’a halîfe olarak gönderilmek istenince affını taleb etmiş; fakat Hz. Hüdâyî ona duâsını telkin ederek irşâd vazîfesine başlamadan bunu okumasını söylemişti. Bunun üzerine hılâfet vazîfesini kabûlden başka çâresi kalmayan Mehmed Efendi, şeyhinin vefâtına kadar halîfe olarak gönderildiği Sîmâv’da kaldı (1038/1628). Bilâhare İstanbul’a gelerek Tophâne’de münzevî bir hayât yaşadı. Ve Hüdâyî’nin torunu Mes’ûd Efendi (1067/1657)’nin yerine Hüdâyî Âsitânesi’ne postnişîn oldu.

3 – Dizdârzâde Ahmed Efendi (1032/1623)

Çoğu zaman Muk’ad Ahmed Efendi ile karıştırılan bu zât, Karaman – Lârendeli olup “Dizdârzâde” diye meşhûrdur. Tahsîlini müteâkip Çivizâde Mehmed Efendi (995-1587)’ye mülâzim, bilâhare de müderris oldu. 1004/1596’da müderrislikten azledilince Diyârbekir mal-müfettişi oldu; bilâhare memûriyeti terk ederek Azîz Mahmûd Hüdâyî’ye intisâb etti. Seyr u sülûkünü ikmâl edince de 1015/1606 târihinde Edirne’ye halîfe olarak gönderildi. Orada hankâh binâ ederek irşâd hizmetiyle meşgûl oldu. Edirne Eski Câmii’nde de tefsîr ve hadîs okuttu. 1032 Cemâziye’l-âhir/1623 Nisan’da vefât ile zâviyesi civârına defnedildi.

4 – Filibeli İsmâil Efendi (1052/1642)

Filibe yakınındaki Kızanlık kasabasındandır. Halvetî meşâyıhından olan babası Alâeddin b. Muhsin Efendi, inşâ ettirdiği zâviyede seccâdenişîn iken vefât edince İsmâil Efendi, İstanbul’a geldi. Fâtih Câmii’nde vaaz edip tefsîr ve hadîs okutmakta olan Azîz Mahmûd Hüdâyî’ye intisâb ile derslerine devâm etti. Tekmîl-i sülûkünden sonra şeyhi Hüdâyî kendisini Filibe’de babasının zâviyesine halîfe olarak gönderdi. Yirmi sene kadar burada irşâd vazîfesine devâm eden İsmâil Efendi, hacca giderken uğradığı İstanbul’da Ayasofya Câmii’nde vaaz etti. Vaazı dinleyen Sultân IV. Murad pek beğenmiş ve hac dönüşü İsmâil Efendi’nin İstanbul’da kalmalarını fermân buyurmuştu.

İsmâil Efendi hac dönüşü Fâtih’te Halil Paşa (1049/1639)’nın yaptırdığı câmie vâiz olmuştu. 1040/1630 yılında Emir Efendi yerine Küçükayasofya Câmii’ne vâiz olmuşsa da 1041/1631’de Bâyezid Câmii’ne, (1045/1636)’da da Büyükayasofya kürsî şeyhliğine getirildi.

İsmâil Efendi, IV. Murad’ın Bağdad Seferi’ne de iştirâk etmiş olup (1040/1630), vefâtını müteâkip Çukurhamamı civârında inşâ ettirdiği zâviyeye defnedildi. (1052/1642).

5 – Veliyyüddin b. Yûsuf Efendi (1061/1651)

Veliyyüddin Efendi, Şebinkarahisarlıdır. İlim tahsîli için İstanbul’a gelmiş ve bu arada Hüdâyî’ye intisâb etmişti. İstanbul – Aksaray’da Seyyid Yûsuf Efendi Mektebi’nde kalfalık; Ahmedağa Mescidi’nde imâmlık; Çobançavuş Câmii’nde de vâizlik; yine Sultân Selim Câmii’nde (1032/1623) ve Şehzâde Câmii’nde (1040/1630) vâizlik etti. 1061/1651’de vefât ederek Karacaahmed Tekkesi civârına defnedildi.

6 – Üftâde-zâde Kutub İbrâhim Efendi (1089/1678)

Hz. Hüdâyî’nin mürşidi Hz. Üftâde’nin mahdûmu Mustafa Efendi (1017/1608)’nin oğludur. İbrâhim Efendi, Üftâde Tekkesi’ne postnişîn olan babasının vefâtından sonra İstanbul’a gelip Hüdâyî’den tarîkat terbiyesi gördü. Hüdâyî’nin vefâtını müteakip Bursa’da babasının makamına seccâdenişîn oldu. Elli yıl kadar irşâd hizmetiyle meşgûl olduktan sonra 1089 Ramazan/1678 Ekiminde vefât etti.

7 – Saçlı İbrâhim Efendi (1075/1664)

Babası Mustafa Çelebi b. Abdurrahman hünkâr solaklarından olup İzmitlidir. Âhir ömründe Nakşibendiyye’ye sülûk etmiştir. İbrâhim Efendi, 1000/1591’de Sırt Hamamı mevkîinde dünyâya geldi. 1003/1594–1595’deki yangında evleri yandığından Tophâne’ye taşınmışlardı. Hattâ bu yüzden kendisine “Tophâneli İbrâhim Efendi” de denilir. Babası (1005/1597)’de vefât ettiğinden Sultân Ahmed’in hocası Mustafa Efendi terbiyesinde yetişti. Sultân Ahmed pâdişâh olunca –aynı hocanın talebeleri olmaları münâsebetiyle– hocası Mustafa Efendi ile beraber pâdişâhın haremine girdi.

Azîz Mahmûd Hüdâyî’yi tanıması da bu münâsebetle olmuştu; Sultân Ahmed, şeyhi Azîz Mahmûd Hüdâyî’yi saraya davet ettiği bir günde şeyhi görmüş ve kalbinde hâsıl olan meyl ve muhabbet tesîriyle ona intisâb etmişti.

İbrâhim Efendi uzun yıllar şeyhinin hizmetinde bulunduktan sonra 1035/1625’de Silistre’ye halîfe olarak gönderildi. Silistre’de Satırcı Mehmed Ağa adlı bir zâtın yaptırdığı zâviyede 1048/1637 yılına kadar irşâd hizmetiyle meşgûl oldu. Aynı yıl Hüdâyî Tekkesi şeyhi Muk’ad Ahmed Efendi tarafından Edirne Dizdârzâde Tekkesi’ne nakledildi. 1075/1664’de vefât edinceye kadar buradaki hizmetine devâm etti.

8 – Aksaraylı Abdurrahîm Efendi (1054/1645)

Konya-Aksaraylı olan bu zât, ilim tahsîli için İstanbul’a gelmiş ve Hz. Hüdâyî’ye intisâb etmişti. Hz. Hüdâyî vefât edince Bursa’da Eyyûb Efendi Zâviyesi’nde şeyh olan Ahmed Efendi, Hüdâyî Âsitânesi’ne şeyh olmuş, kendi yerine de Abdurrahîm Efendi’yi tayîn etmişti. Fakat bir müddet sonra bazı şikâyetler üzerine Abdurrahîm Efendi azledilmiş; yerine Kemâleddîn Efendi gönderilmişti.

Abdurrahîm Efendi, Umurbey mahallesinden bir yer satın alıp uzun yıllar burada zikir ve tevhîd ile meşgûl olarak 1054 Zilhicce/1645 Ocak ayında vefât etmişti.

9 – Kemâleddîn Efendi (1067/1657)

Karaman-Lârendelidir. Bir müddet ilim tahsîli ile meşgûl olduktan sonra İstanbul’a gelerek Azîz Mahmûd Hüdâyî’ye intisâb etti. Hüdâyî’nin vefâtı üzerine Bursa’da halîfesi bulunan Muk’ad Ahmed Efendi, postnişîn-i tarîkat olunca kendi yerine Abdurrahîm Efendi’yi tayîn etmişti. Bir müddet sonra Abdurrahîm Efendi azledilerek yerine Kemâleddîn Efendi nasbedildi.

Bilâhare Kemâleddîn Efendi de azl ile Arap Yahyâ Efendi (1077/1666) tayîn edildi. Kemâleddîn Efendi azlini müteâkip Bursa’da Timurtâş mahallesinde ikâmetle Çelebi Sultân Mehmed Han Câmii’ne imam oldu. Bilâhare de Karataş Efendi yerine aynı câminin vaaz ve irşâd hizmeti uhdesine verilmişti. Vefâtı 1067/1657’dir.

10 – Arap Yahyâ Efendi (1077/1666)

Mısır-Kâhireli olup “umdetü’l-müfessirîn” diye meşhûrdur. Asrın ulemâsından Altıparmak Mehmed Efendi’den okudu ve onun mülâzımı oldu. Bilâhare tasavvuf yolunu ilim yoluna tercih ederek Azîz Mahmûd Hüdâyî’ye mürîd oldu. Uzun yıllar şeyhinin hizmetinde bulundu ve imâmlığını yaptı.

Hüdâyî’nin vefâtını müteakip Bursa’daki Eyyûb Efendi Zâviyesi’ne Abdurrahîm ve Kemâleddîn Efendilerden sonra şeyh oldu. Bursa’da bulunduğu zamanlar haftada iki defa Ulucâmi’de vaaz ederdi. 1077/1666’da vefât edince şeyhi bulunduğu Eyyûb Efendi Zâviyesi’ne defnedildi.

11 – Eyyûb Efendi (1030/1621)

Karamanlıdır. Hz. Hüdâyî’ye intisâb ederek halîfesi oldu. Bursa’da Setbaşı’ndaki “Eşrefî Tekkesi” onun nâmına yaptırılmıştı. 1030/1621’de irtihal edince o tekkeye defnedildi. Bilâhare de bu tekke “Eyyûb Efendi Tekkesi” diye meşhûr olmuştur. Eyyûb Efendi’nin yerine buraya Muk’ad Ahmed Efendi şeyh olmuştu.

12 – Serzâkir Şa’ban Efendi (1061/1650)

Hz. Hüdâyî’nin dergâhında zâkirbaşılık etmiş bulunan Şa’ban Efendi’nin bir ara Amasya’da Çivici Tekkesi’nde şeyhlik ettiği de bilinmektedir. Hüdâyî’nin şiirlerini besteleyen ve besteli bazı eserleri günümüze kadar gelen Şa’ban Dede’nin, Hüdâyî’nin mülknâmelerine bazen şâhid, bazen de vekîl sıfatıyla imza atabilecek derecede şeyhine yakınlık peydâ etmiş olması dikkati çekmektedir.

Şa’ban Dede’nin oğlu Abdullah Efendi (1068/1658) de Celvetî meşâyıhının ulularındandır.

13 – Tophâneli Velî Efendi (1108/1697)

Filibeli Şeyh Mehmed Efendi’nin mahdûmu olup Hüdâyî halîfelerindendi. Ehl-i Cennet Mehmed Fenâyî Efendi (1075/1664) yerine Tophâne’de İlyas Çelebi Câmii’ne, bilâhare de Orta Câmi’ye kürsî şeyhi oldu. 1108/1697’de vefât etti. “Tophânelizâdeler” bu zâtın neslindendir.

Târihçe-i Hayâtları Bilinmeyen Halîfeleri

14 – Hasan Efendi (v. ?) Adana
15 – Ali Efendi (v. ?) Amasya
16 – Muharrem Efendi (v. ?) Tokat
17 – Ahmed Efendi (v. ?) Tokat
18 – Sefer Efendi (v. ?) Sandıklı
19 – Ahmed (Tavîl) Efendi (v. ?)
20 – Süleyman Efendi (v. ?) Eğriboz
21 – Osman Efendi (v. ?) Yanbolu
22 – Mustafa Efendi (v. ?) İzmir
23 – Ali Efendi (v. ?) Babalı
24 – Halil Efendi (v. ?) Edirne
25 – Mehmed Efendi (v. ?) Lefke
26 – İbrâhim Efendi (v. ?) Medîne
27 – Yûsuf Efendi (v. ?) Pravadi
28 – Abdurrahman Efendi (v. ?) Bosna
29 – Ahmed Efendi (v. ?) Südlüce
30 – Mehmed (Pürnârî) Efendi (v. ?) Bigadiç
31 – Ak-Mustafa Efendi (v. ?) Koçhisar
32 – Mustafa Efendi (v. ?) Ünye
33 – Yûsuf Efendi (v. ?) Edirne
34 – Ömer Efendi (v. ?) İnebolu
35 – Mehmed Efendi (v. ?)
36 – Ali Can Efendi (v. ?)
37 – Hacı Hüseyin Efendi (v. ?) Osmancık
38 – Ebubekir Efendi (v. ?) Denizli
39 – Bayram Efendi (v. ?) Koçhisar
40 – Abdurrahman Efendi (v. ?) Lefke
41 – Mehmed Efendi (v. ?)
42 – Hüseyin Efendi (v. ?)
43 – Abdal Efendi (v. ?) Selânik
44 – Mehmed Efendi (v. ?) Babalı
45 – Yûsuf Efendi (v. ?) Balıkesir
46 – Tatar İbrâhim Efendi (v. ?) Silistre
47 – Osman (Cârullah) Efendi (v. ?)
48 – Osman Efendi (v. ?) Sofya
49 – Abdullah Efendi (v. ?) Zağra
50 – İbrâhim Efendi (v. ?) Silistre
51 – Ali Efendi (v. ?) Belgrad
52 – Hasan Efendi (v. ?) Sandıklı
53 – Receb Efendi (v. ?) Seferihisar
54 – Müstedam Efendi (v. ?) Koçhisar
55 – Mustafa Efendi (v. ?) Sarıyer
56 – Mehmed Receb Efendi (v. ?) Siroz
57 – Zarâfet Çelebi (v. ?) Karabiga
58 – Hasan Efendi (v. ?) Manastır
59 – Pîr Mehmed Efendi (v. ?)
60 – Gözcü Velî Dede (v. ?) Cezayir
61 – Abdülkerîm Dede (v. ?)

Kaynak: Prof. Dr. Hasan Kamil Yılmaz, Aziz Mahmut Hüdayi, Erkam Yayınları