Celvetiyye’nin Temel Prensipleri

Celvetiyye tarikatı, nefsle cihadı ve halkı irşad vazifesini nasıl birleştiriyor? Tarikatın, manevi kemale ulaşmayı hedefleyen tezkiye, tasfiye ve tecliyye prensiplerinin anlamı nedir?

Tarîkatlar iki yönlü faâliyet gösteren müesseselerdir. Bu yüzden önce içe dönük mücâdele (nefs ile cihâd=cihâd-ı ekber)’yi gerçekleştirerek sâliki kemâl mertebesine ulaştırdıktan sonra, halk arasına ve cem’iyete karışarak tebliğ ve irşâd vazîfesini gerçekleştirmeyi hedef tutarlar. Bu gâyenin gerçekleşmesinde her tarîkatın kendine göre birtakım prensipleri vardır.

CELVETİYYE’NİN TEMEL PRENSİPLERİ

Daha önce “Rûhânî” ve “Nefsanî” tarîkatlar olarak temâs ettiğimiz yolların mecmûu tarzında bir irşâd faâliyeti gösteren Celvetiyye’nin temel prensipleri, tezkiye, tasfiye ve tecliyedir.1

1 – Tezkiye

Tezkiye lugatte nemâlandırmak, artırmak, temizlemek ma’nâlarına olup 2 ıstılahta ise terk-i dünyâ ile nefsi mâsivâ tehlikesinden pâk etmek demektir. 3 Nitekim Hz. Hüdâyî:

Yok eyleyip hep vârını

Buldun mu sen de yârını

Keşfeyleyip esrârını

Bülbül haber vergil bize 4

2 – Tasfiye

Tasfiye lügatte saf ve duru yapmak, süzmek, temizlemek ma’nâsınadır.5 Istılahta ise kalbin her türlü mülevvesâttan temiz ve duru hâle gelmesidir. Tasfiyeye tâbi tutulmuş bir kalbe her zaman “irâdetullah” mün’akis olur.6 Aslında zikirden, salât u selâmdan, Kur’ân tilâvetinden ğaye hep “tasfiye-i kalb”dir. Tasfiye-i kalbden murâd da cemâl tecellîlerine nâil olmaktır.

Cemâl tecellîlerinin hedefi ise sâbit hakîkatın zuhûrudur. Böylece bütün mâsivâ müzmahîl olup gerçek tevhîd zuhûr eder. 7

3 – Tecliye

Tecliye lügatte bir şeyi keşf ve ıyân etmek ma’nâsınadır.8 Istılahta ise Cenâb-ı Hakk’ın kendi zâtı için kendinde zuhûrudur. 9 Nitekim Hz. Hüdâyî:

Zuhûru perde olmuştur zuhûra

Gözü olan delîl ister mi nûra

Güneş zâhir değil midir karındaş

Ne var görmezse ânı çeşm-i huffâş

Hudâ zâhirdir mahlûk mestûr

Hılâf anlayıp olma Hak’tan dûr

Acep sun’u acep sırr-ı ilâhî

Ki olmuştur avâlim cilvegâhı 10

diyerek bunu ifâde etmiştir.

Dipnotlar:

1. Tibyân, I/227’de bu temel prensipler nazmen şöyle îfâde edilmiştir:

Celvetîler verdiler rûha cilâ

Halka oldular anınçün muktedâ

Vardır anlarda dahî üç i’tibâr

Bu üçün devâmıdır bûlara kâr

Tezkiye ve tasfiye ve tecliye

Bunlara âyînedir bil-külliye

Gark-ı zât-i bahr-i vahdettir bular

Sûretâ kesrettir gerçi bular

2. Âsım, Kâmûs Terc., III/832.
3. Tehânevî, Keşşâf, I/688.
4. Gülşen, Küllîyât, 128.
5. el-Mu’cemu’l-vasît, I/520; Âsım, Kâmûs Terc., III/856.
6. Vâkıât Terc., 23a.
7. a.e., 24a.
8. Âsım, Kâmûs Terc., III/785.
9. Tehânevî, Keşşâf, I/294.
10. Necâtu’l-ğarîk (Gülşen-Küllîyat içinde) 30.

Kaynak: Prof. Dr. Hasan Kamil Yılmaz, Aziz Mahmut Hüdayi, Erkam Yayınları