İnsan-ı Kâmil İzini Bugün Nerede Aramalıyız?
Gönül insanlarının izinde insan-ı kâmili aramak ve irfan terbiyesiyle ahlâkımızı güzelleştirmek üzerine derin bir arayış hikâyesi.
Karanlık bir gecede, elinde fenerle sokaklarda dolaşan bir adam…
FENERİ TAŞIRKEN YÜZÜ AYDINLANANLAR
Ona ne aradığı sorulduğunda verdiği cevap sade fakat derindir: “Adam arıyorum.” Kendisine, boşuna aradığı ve bulamayacağı söylendiğinde ise arayışın sırrını açar: “Ben de bulamayacağımı biliyorum; fakat onu aramak bana ayrı bir lezzet veriyor.”
Bu kıssa, yalnız geçmişte yaşamış büyük velileri aramanın hikâyesi değildir. Asıl soru şudur: Aziz Mahmud Hüdâyî, Yahya Efendi, Mahmud Sâmi Ramazanoğlu gibi gönül insanlarının izini bugün nerede arayacağız? Daha da önemlisi, onları ararken biz nasıl bir insan olacağız?
Kıssanın diliyle söylersek: Gece dünyadır; karanlık gaflettir; fener irfandır; aranan insan-ı kâmildir; arayış ise kulluktur. Fakat fenerin daha derin bir sırrı vardır: O, yalnız yolu aydınlatmaz; uzun süre elde taşındığında taşıyanın yüzünü de aydınlatır.
Bir insanın bize duyduğu sevgiyi, hayranlığı veya minneti kendi şahsımızda durdurmak kolaydır. Zor olan, o sevgiyi Allah’a açılan bir kapıya çevirmektir. Bunun yolu iyiliği terk etmek değil, iyiliğin sahibini unutmamaktır. Birine yardım ettiğimizde “Ben yaptım” duygusunu büyütmek yerine “Allah nasip etti; bizi birbirimize vesile kıldı” diyebilmek gerekir.
İnsanların bize değil Allah’a bağlanmasının en güçlü yolu, kendimizi vazgeçilmez göstermemektir. “Bana güven” demek yerine “Allah’a güven; ben elimden geleni yaparım” diyebilmek… İyilik yapmak fakat iyiliğin üzerine ismimizi yazmamak… Bir insan bize teşekkür ettiğinde onun gönlünü kendimizde tutmak yerine nimetin gerçek sahibine çevirmek… İşte irfanın ilk terbiyesi budur.
Bir insanı tanırken ilk merakımız onun serveti, makamı, çevresi veya bize sağlayacağı fayda oluyorsa, henüz dış kabuğa bakıyoruz demektir. Kalbe bakmak ise “Bu insan bana ne kazandırır?” sorusunu bırakıp “Bu insanın gönlünde ne var; neye ihtiyacı var; onu incitmeden nasıl davranabilirim?” diye sorabilmektir.
Bunun en açık ölçüsü şudur: Bize hiçbir faydası dokunamayacak insana nasıl davranıyoruz? Kapıdaki görevliye gösterdiğimiz hürmet ile makam sahibine gösterdiğimiz hürmet birbirinden çok farklıysa, insanın kendisine değil makamına değer veriyoruz demektir. Menfaat ihtimali ortadan kalktığında ahlâkımızın hakikati görünür.
HÂLİN DİLİ, SÖZÜN TESİRİ
İnsan üzerinde en kalıcı tesiri çoğu zaman söz değil, tutarlılık bırakır. Namazdan söz edip ticarette sözüne sadık olmayanın; cömertliği anlatıp sürekli kendisini düşünenin; kul hakkından bahsedip insanların hakkını geciktirenin sözü gönülde derinleşmez.
Fakat öfke anında sesini alçaltan, haksızlığa uğradığında adaletten ayrılmayan, kimsenin görmediği yerde emaneti koruyan, borcunu hatırlatılmadan ödeyen, sofradaki güzel lokmayı yanındakine bırakan, gıybet başladığında bulunmayan kişinin güzel tarafını hatırlatan insan konuşmadan konuşmaya başlar. İnsanlar bir müddet sonra “Bu kişi niçin böyle davranıyor?” diye sorar. Hâlin açtığı kapıdan söz o zaman içeri girer.
İnsanları Kur’an’a ve sünnete yaklaştırmanın en güçlü yollarından biri, onların bizde yaşanabilir olduğunu göstermektir. Yanımızdaki insan kendisini emniyette hissediyorsa; dilimizden, elimizden ve kararlarımızdan zarar görmeyeceğini biliyorsa; güç elimize geçtiğinde zulmetmiyorsak; hata karşısında affedebiliyor, nimette şükrediyor, darlıkta vakarımızı koruyabiliyorsak, söylediğimiz ayet ve hadisler artık yalnız dilimizden değil hayatımızdan da konuşur.
Bir ayetin tesirini, ondan önce yapılan yüz güzel davranış hazırlar. Çünkü hâlin açmadığı kapıyı söz her zaman açamaz. İnsan önce bizde İslâm ahlâkının huzurunu görür; sonra o huzurun kaynağını merak eder. Cömertliği yalnız parayla ölçersek, serveti olmayanı iyilikten mahrum bırakmış oluruz. Oysa insan vaktinden, bilgisinden, tecrübesinden, emeğinden, itibarından ve duasından infak edebilir.
İNFAKIN EN GÜZELİ, HÂLİN EN YÜKSEĞİ
Bir gence yol göstermek, iş arayana kapı açmak, hastayı ziyaret etmek, yaşlının işini görmek, iki insanı barıştırmak, dertliyi sabırla dinlemek de cömertliktir. Bazen insanın en kıymetli sadakası itibarıdır: Bir başkasının işi görülsün diye telefon açmak, referans olmak, kapı aralamak… Bazen de en zor infak nefisten yapılır: Haklı olduğu hâlde kavga büyümesin diye susmak, kendisine ayrılan kolaylığı başkasına bırakmak, teşekkür beklemeden hizmet etmek. Maldan infak vardır; zamandan, ilimden, tecrübeden, itibardan ve nefisten infak vardır.
Tevazu, imkânsızlık zamanında sessiz kalmak değildir; imkân arttığında da kendini büyük görmemektir. Makam ve servet çoğaldıkça insanların bize hizmetini artırmak yerine bizim insanlara hizmetimizi artırabiliyorsak, nimet bizi yükseltirken nefsimizi küçültebiliyoruz demektir.
On kişinin yöneticisi olmak, on kişinin size hizmet etmesi değil; on kişinin hukukunun size emanet edilmesidir. Servet “Ne kadar kazandım?” sorusundan önce “Kaç kişinin yükünü hafifletebilirim?” sorusunu doğurmalıdır. Dün kapısını çaldığımız insan bugün bizim kapımızı çaldığında dünkü hâlimizi unutmamak, tevazuun en sahici imtihanlarındandır.
İnsanın kusurunu yüzüne vurmak çoğu zaman vicdanını değil nefsini ayağa kaldırır. Sürekli başkalarının yanlışını anlatan kişinin yanında insanlar savunmaya geçer. Fakat kendi hatasını kabul edebilen, “Burada ben yanlış yaptım”, “Benim de düzeltmem gereken çok şey var”, “Allah bizi ıslah etsin” diyebilen kişinin yanında insan kendisine bakmaya başlar.
Maksat, yanımızdan ayrılan kişinin “Ne kadar üstün bir insan” demesi değildir. Daha kıymetlisi, “Benim de kendimi düzeltmem gereken yerler var” diyebilmesidir. İnsanların yüzüne ayna tutup kusurlarını saymak yerine öyle güzel yaşamalıyız ki, bizim hâlimizi görünce aynayı kendilerine çevirmek istesinler.
ARADIĞIMIZ İNSAN OLMA YOLUNDA
İnsan-ı kâmili aramak, yalnızca bir mürşid veya büyük bir gönül insanı bulma çabası değildir. Aradığımız doğruluğu kendi sözümüzde, merhameti kendi gönlümüzde, cömertliği kendi elimizde, edebi kendi dilimizde, tevazuyu kendi nefsimizde ve kulluğu kendi secdemizde inşa etmeye başlamaktır.
Bir gönlü incitmemek bazen bin sözden, bir kusuru örtmek yüz nasihatten, gizlice yapılan bir iyilik uzun sohbetlerden, öfke anındaki sükût nice vaazlardan daha tesirlidir.
Öyle yaşa ki insanlar senin yanında seni değil Allah’ı hatırlasın.
Öyle iyilik yap ki sana değil iyiliğin sahibine minnet duysunlar.
Öyle tevazu göster ki makamın yükseldikçe başın eğilsin.
Öyle cömert ol ki paran yoksa vaktini, vaktin yoksa bilgini, bilgin yoksa emeğini; hiçbir şeyin yoksa güler yüzünü ve duanı ver.
Ve insanların kusurlarını yüzlerine tutulan sert bir ayna gibi gösterme. Öyle güzel yaşa ki senin hâline bakınca aynayı kendilerine çevirmeyi arzulasınlar.
Belki bir gün, elinde fenerle “adam” ararken fark edersin: Sen adamı ararken yol seni değiştirmiş; aradığını bütünüyle bulamamış olsan bile, aradığın adamın ahlâkından sende bir şeyler doğmaya başlamıştır. Fenerin sırrı budur: Önce yolu aydınlatır, sonra taşıyanı.
Rabbimiz bizi, insanları kendisine değil Sana çağıran; sözü hâline, hâli ahlâkına şahit olan; nimeti hizmete, makamı emanete, bilgiyi irfana dönüştüren kullarından eyle. Aradığımız güzel insanların izini takip etmeyi ve o güzelliklerden kendi hâlimize de bir nasip taşımayı lütfeyle. Âmin.
Kaynak: Ömer Faruk Gündoğdu, Altınoluk Dergisi, Sayı: 489