Katılım Esaslı Yatırım Fonu Caiz midir?
Katılım esaslı yatırım fonu caiz midir?
Hazırlayan: Doç. Dr. Cemal Kalkan
Yatırım fonları, tasarruf sahibi yatırımcılardan toplanan paralarla oluşturulan, tüzel kişiliği olmayan ve riskin dağıtılması ilkesine göre yatırım yapılan malvarlığını ifade eder. İlk bakışta basit, iki taraflı bir sözleşme gibi görünen bu fonlar özünde çok taraflı ve oldukça karmaşık bir hukukî yapı arz eder. Fonun temel fonksiyonunu en belirgin biçimde yansıtan hukukî bağ, Portföy Yönetim Şirketi (PYŞ) ile fonun varlıklarını (katılım paylarını) satın alan yatırımcılar arasında kurulan ilişkidir. Dolayısıyla yatırım fonlarının hukukî niteliğinin tespitinde söz konusu ilişki esas alınır.
Türk hukuk literatüründe, fonu kurup yöneten PYŞ ile katılma payı sahibi olan yatırımcılar arasındaki bu bağ, genel itibarıyla kolektif yatırım sözleşmesi olarak adlandırılır. İslâm iktisat literatüründe ise kolektif yatırım sözleşmesi, farklı değerlendirmelere tâbi tutulmuştur. Buna göre sözleşme; yöneticiye önceden belirlenmiş bir ücret ödenmesi halinde ücretli vekâlete, yöneticiye elde edilen kârın belirli bir oranı verildiğinde kâr ortaklığı (mudârebe) akdine ve fon yöneticisinin kendi sermayesiyle fon portföyüne ortak olması durumunda ise şirket (inân) sözleşmesine benzetilmiştir. Görüldüğü gibi yatırım fonlarının hukuki mahiyeti gerek Türk hukukunda gerekse İslâm hukukunda tek bir akit tipi üzerine inşa edilmemiş, bunun yerine işlemin doğasına uygun olarak birden fazla hukukî sözleşmenin unsurlarını barındıran karma bir yapı üzerinden temellendirilmeye çalışılmıştır.
Tasarruflarını yatırım fonlarında değerlendirmek isteyen bir yatırımcının, öncelikle bir bankadan yatırım hesabı açması gerekir. Hesap açıldıktan sonra, yatırımcı, hisse senedi alır gibi fon varlıklarını temsil eden katılma paylarını satın alabilir. Bu payların alım satımı, fon içtüzüğünde belirtilen kural ve saatlere göre gerçekleştirilir. Meseleyi örneklendirecek olursak; 10 bin lirası olan bir yatırımcı bu parayla sadece altın, gümüş, döviz ya da tek bir şirketin hisse senedini alabilirken; fon varlıklarını yöneten Portföy Yönetim Şirketi (PYŞ) bu tutarla hepsinden biraz alarak portföyü çeşitlendirir. Böylece fona dahil edilen ürünlerden biri zarar etse bile diğeri kâr edebilir ya da alternatiflerine nazaran daha az zarar görür. Dolayısıyla yatırım fonları, piyasayı yakından takip edemeyen yatırımcılar için daha kârlı ve riski az bir yöntem olarak kabul edilir.
Günümüzde birçok hassasiyet sahibi yatırımcı, yatırım fonlarının sunduğu fırsatlardan yararlanmak ister; ancak mevcut yapıların şer‘î ilkelerle tam olarak örtüşmemesi, söz konusu yatırımcıların bu alana mesafeli yaklaşmalarına neden olmaktadır. Ancak bu durum, yatırım fonlarının ne tamamen reddedilmesini ne de koşulsuz kabul edilmesini gerektirir. Zira İslâm hukuk düzeni; farklı kültür ve hukuk sistemlerinden gelen kurumların ve uygulamaların toptan reddi veya kabulü yerine, söz konusu kurumları ve uygulamaları şer‘î ilkelerle uyumlu hale getirerek benimser. Bu doğrultuda İslam İşbirliği Teşkilatına bağlı İslam Fıkıh Akademisi, mudârebe senetlerine ilişkin kararında, dolaylı da olsa yatırım fonlarını katılım finans ilkesine uygun olarak yeniden tanımlamıştır. Yine birçok İslam iktisadı araştırmacısı yatırım fonlarını; kişilerin tasarruflarını helâl alanlarda değerlendiren ve faizsiz kazanç sağlayan finansal yapılar olarak kabul etmiştir.
İslâm hukukçuları, ülkemizdeki yatırım fonlarını, fon yöneticisine belli bir ücret ödenmesinden hareketle taraflar arasındaki ilişkiyi vekâlet akdi çerçevesinde değerlendirir. Böylece fon yöneticisine ödenen yönetim ücreti vekâlet akdinin doğal bir sonucu sayılırken belirli bir hedefin gerçekleşmesine bağlanan performans ücreti de ödül vaadi (cuâle) kapsamında izah edilir. Ülkemizde katılım finans ilke ve standartlarına göre faaliyet gösteren yatırım fonları için “katılım yatırım fonu” ifadesi kullanılır. Bu fonlar da; kira sertifikaları (sukuk), katılım hesapları, ortaklık payları, altın ve diğer kıymetli madenler ile Sermaye Piyasaları Kurulunca uygun görülen diğer faize dayalı olmayan para ve sermaye piyasası araçlarından oluşur.
Bu bağlamda yatırım fonlarının katılım finans esaslarına uygunluğu konusunda çeşitli fıkhî tartışmalardan bahsedebiliriz. Bu tartışmaların başında fon portföyünü oluşturan ürünlerin niteliği gelir. Nitekim bir fonun katılım esaslarına uygun kabul edilebilmesi için fon portföyü; faizli mevduat, tahvil, bono ve türev ürünlerinden oluşmaması gerekir.
Hassasiyet sahibi yatırımcılar, katılım finans alanında uzman olan İslam hukukçuları tarafından icazet verilen yatırım fonlarından katılma payları satın almak isterler. Fon varlıklarını temsil eden bu katılma paylarının en belirgin özelliği de ikinci el piyasalarda işlem görebilmesidir. İkinci el piyasalarda işlem yapılabilmesiyle kast edilen şey, yatırımcının satın aldığı katılma payı belgelerini bir başka yatırımcıya satabilme imkanına sahip olmasıdır. Ancak İslam hukukuna göre bu payların ikinci el piyasalarda el değiştirebilmesi için de fonun alınıp satılan ürünlerden olması gerekir.
Şöyle ki İslam hukukuna göre katılma payları aynî mallar veya menfaatlerden oluşuyorsa ikinci el piyasalarda alım-satımı mümkündür ve satım akdi hükümleri uygulanır. Katılma paylarının; nakit, borç, aynî mal ve menfaatlerin karışımından meydana gelmesi hâlinde de ikinci el piyasalarda tedavülü caiz kabul edilir. Çünkü burada asıl olan ve baskın unsura göre hüküm verilir. Ayrıca fıkıhtaki “azın çoğa tâbi olması” ilkesi uyarınca fon varlıklarının karışık olması durumunda katılma paylarının alım-satımının meşru olması gerekir. Nitekim Mecelle’nin “Bizzat tecviz olunmayan şey bi’t-teba‘ tecviz olunabilir” 54. maddesi de bu durumu ifade etmektedir. Yani müstakil olarak yapıldığında caiz görülmeyen bir şey, başka bir şeye tabi olarak yapıldığında caiz görülebilir.
Buna karşılık katılma paylarıyla temsil edilen fon varlıklarının yalnızca nakitten veya çoğunluğu bakımından para ve alacak gibi nakdî varlıklardan oluşması durumunda, bu belgelerin el değiştirmesi caiz değildir. Şayet bu belgeler el değiştirecekse sarf akdi hükümlerine riayet edilmesi gerekir. Nakit veya alacaktan oluşan katılma payı belgelerinin sarf hükümlerine uyulmadan alınıp satılması, borcun borç karşılığında satılması (bey‘u’l-kâlî bi’l-kâlî) anlamına gelir ki bu işlem caiz olarak değerlendirilmez. Dolayısıyla faizli borçlanma araçlarını içeren fonların alınıp satılması İslam hukuku bakımından meşru kabul edilemez.
Sonuç olarak hassasiyet sahibi yatırımcıların, faizli mevduat, tahvil, bono ve türev ürünlerini barındırmayan ve alacağın satımının da söz konusu olmadığı fon varlıklarını temsil eden katılma paylarını satın almalarında bir beis görülmemiştir.
KAYNAKÇA
- Berktaş Yüksel, Elif. Türk Hukukunda Saf İnançlı İşlemler. Ankara: Bilkent Üniversitesi Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
- Hayat, Zeynelabidin. es-Sanâdîk el-istismâriyye et-teşârükiyye fî Türkiye ve ahkâmuhâ el-fıkhiyye. İstanbul: y.y., 2022.
- Haydar, Ali. Dürerü’l-hükkâm şerhu mecelleti’l-ahkâm. 4 Cilt. Kostantiniyye: Matbaatu Ebu’d-Diya, 1330.
- Heyet. el-Meâyîru‘ş-şer‘ıyye: en-nassu’l-kâmil li’l-meâyîri’ş-şeri‘yye (AAOIFI). Menâme: Daru’l-Meymân, 2022.
- Kalkan, Cemal, Yatırım Fonlarının Hukuki Mahiyeti: İslam Hukuku Bağlamında Bir İncelme, Fecr yayınları, Ankara, 2026.
- Münezzametü’t-teâvüni’l-İslâmî. Karârâtü ve tevsîyâtü Mecmai‘l-fıkhi’l-İslâmî ed-düvelî (b.y.: y.y., 2020).