---
title: "Fıtrat Nedir? İnsan Yaratılıştan Ne Getirir?"
description: "Fıtrat nedir? İnsan yaratılıştan ne getirir?"
date: 2026-11-20
modified: 2026-11-20
categories: ["İHTİSAS"]
url: https://www.islamveihsan.com/fitrat-nedir-insan-yaratilistan-ne-getirir.html
language: tr
source: İslam ve İhsan
---

# Fıtrat Nedir? İnsan Yaratılıştan Ne Getirir?

> Fıtrat nedir? İnsan yaratılıştan ne getirir?

**Hazırlayan:Doç. Dr. Mehmet Yaşar*İnsan dünyaya geldiğinde bütünüyle boş bir levha mıdır, yoksa yaratılışıyla birlikte birtakım özellikler ve yönelişler mi taşır?***Bu soru, İslam düşüncesinde **“fıtrat”** kavramının merkezinde yer almaktadır. Fıtrat, yalnızca insanın nasıl yaratıldığını değil, hangi istidatlarla donatıldığını ve yaratılış gayesiyle nasıl bir ilişki kurduğunu da anlamamızı sağlayan anahtar kavramlardan biridir. Kur’an ve sünnetin doğrudan ve dolaylı mesajları, bu kavramın hem yaratılış hem de dinî yöneliş boyutuna ışık tutmaktadır.

Günlük dilde fıtrat denildiğinde çoğu zaman yalnızca *“doğal olan”* anlaşılır. Oysa Kur’an ve klasik İslam ilimleri açısından mesele bundan daha geniştir. “Bir şeyin tabiatına uygun olması” ile “dinî bakımdan doğru olması” arasında nasıl bir ilişki bulunduğu da sorulmalıdır. İnsanın yaratılışına atıf yapan her ifade kendiliğinden bir hüküm cümlesi değildir. Bunun için kelimenin sözlük anlamını, âyetlerdeki kullanımını ve âlimlerin açıklamalarını birlikte okumak gerekir. Fıtratın imkân, yöneliş ve sorumluluk boyutları ancak bu şekilde belirginleşir.

Fıtrat kavramı Arapçada *yaratmak, meydana getirmek, başlangıçta açmak ve bir şeyi ilk defa var etmek* gibi anlamlara gelmektedir. *“Fâtırü’s-semâvâti ve’l-arz”* (Şura 42/11) ifadesi de *“gökleri ve yeri ilk defa yaratan”* anlamındadır. İbn Fâris, kelimenin “meydana getirme ve başlangıçta açma anlamlarını” ön plana çıkararak ibtidâ ve inşâya (bir şeyin başlangıcı ve yaratılması) vurgu yapmıştır (Muʿcemü meḳāyîsi’l-luġa, “fṭr” md.). İbn Manzûr “Fıtrat, başlangıç ve ilk defa meydana getirmedir” diyerek bu anlamı teyit etmektedir (Lisânü’l-ʿArab, “fṭr” md.).

Ancak fıtrat yalnızca bir varlığın ilk kez yaratılmasını ifade etmez. İbn Manzûr, kelimenin “hilkat”, yani yaratılış anlamını *“Fıtrat, Allah’ın mahlûkatı kendisini tanıma bilgisi üzere yarattığı şeydir.”* şeklinde ifade eder. Böylelikle fıtratın mutlak anlamda sadece yaratılıştan ibaret olmadığını, Allah’ı tanımaya yönelik bir kabiliyeti de ihtiva ettiğini söylemiş olur. Burada yaratılış ile marifet arasındaki bağ dikkat çekicidir: İnsan yalnızca var edilmemiş, aynı zamanda hakikati aramaya elverişli bir istidatla da donatılmıştır.

Râgıb el-İsfahânî’nin açıklamaları da bu anlamı destekler. Ona göre Allah’ın mahlûkatı yaratması, *“bir şeyi meydana getirmesi ve onu belirli bir fiile elverişli bir yapı üzere var etmesidir.”* İsfehâni, “Allah’ın fıtratı” ifadesini de insanda iman bilgisine yönelik olarak yerleştirilen kabiliyetle ilişkilendirir (el-Müfredât, “fṭr” md.). Bu yaklaşımda insanın doğuştan taşıdığı istidât kadar o donanımı nasıl kullanacağı da önem kazanmaktadır. Çünkü istidat, insanın her tercihinin kendiliğinden doğru olacağı anlamına gelmez; onu bir imtihan ve sorumlulukla karşı karşıya bırakır.

Kur’an’da fıtrat kavramına doğrudan temas eden temel nas, Rûm sûresinin 30. âyetidir: *“O hâlde sen hanîf olarak bütün varlığınla dine, Allah insanları hangi fıtrat üzere yaratmışsa ona yönel! Allah’ın yaratmasında değişme olmaz. İşte doğru din budur; fakat insanların çoğu bilmezler.”*Âyette fıtratın doğrudan Allah’a nispet edilmesi dikkat çekicidir. Üstelik bu ifade, hanîf dine yönelme emriyle birlikte zikredilmektedir. Böylece insanın yaratılışıyla tevhid inancı arasında bir ilişki kurulmaktadır.

Müfessirlerin açıklamaları bu ilişkinin farklı yönlerini göstermektedir. Taberî, fıtratı *“Allah’ın insanları üzerinde yarattığı yaratılış”* şeklinde açıklarken onu İslam olarak yorumlayan selef görüşlerini de aktarır (Câmiʿu’l-beyân, 20/97-99). İbn Kuteybe ise insanın, kendisini yaratan ve işlerini yöneten bir yaratıcı bulunduğunu bilecek yatkınlık üzere yaratıldığını belirtir (Ġarîbü’l-Ḳurʾân, 340). İbn Âşûr’un *“İnsan türüne özgü fıtrat, Allah’ın insanı beden ve akıl bakımından üzerinde yarattığı yapıdır”* ifadesi de kavramın tek bir boyuta indirgenmemesi gerektiğini gösterir (et-Taḥrîr ve’t-tenvîr, 21/90).

İlk yaratılış kıssası bu çerçevede yeniden okunabilir. Allah Teâlâ’nın *“Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım”* (el-Bakara 2/30) buyurması, insanın varlığının ilahî iradeye dayandığını gösterir. Ardından Hz. Âdem’e isimlerin öğretilmesi (el-Bakara 2/31), insanın bilgi edinmeye elverişli bir varlık olarak yaratıldığını ortaya koymaktadır. Buradan hareketle fıtratı, insanın hem yaratılışını hem de bilgi ve marifete dönük kabiliyetini ifade eden bir kavram olarak değerlendirmek mümkündür.

İlk yaratılış kıssasında insanın Allah tarafından yaratılması kadar, yeryüzünde bir görev üstlenmesi de öne çıkmaktadır. Halifelik, insanın başıboş bırakılmadığı ve eylemlerinden sorumlu olduğu fikrini destekler. Bu yüzden fıtratın korunması, yalnızca başlangıçta verilmiş olan birtakım özellikleri değiştirmemek anlamına gelmez; insanın yaratılış gayesine uygun bir yöneliş geliştirmesini de gerektirir. Allah’ın iradesiyle varlık kazanan insan hayatı, doğru ile yanlış arasında tercih yapmayı ve bu tercihlerin sonuçlarını üstlenmeyi içerir. “Fıtrat” ile “irade” arasındaki ilişkiyi ihmal etmek, kavramı insan davranışlarını açıklamakta yetersiz bırakacaktır.

**Fakat yaratılıştan gelen istidat,** insanın davranışlarını zorunlu olarak belirlemez. Hz. Âdem ve eşinin cennetteki imtihanı bunun somut örneklerindendir. Allah’ın “Şu ağaca yaklaşmayın” (el-Bakara 2/35)emrine rağmen şeytanın vesvesesine kapılmaları (el-A‘râf 7/20-22), insanın arzu ve istekleriyle ilahî sınırlar arasında tercih yapmak durumunda olduğunu gösterir. Hatalarının ardından Allah’a yönelip tövbe etmeleri ise fıtratın korunmasının hatasız olmakla değil, yanlışın farkına vararak yeniden doğruya yönelmekle de ilişkili olduğunu düşündürmektedir (el-Bakara 2/37).

**Kur’an’ın anlattığı “Kabil kıssası”,** aynı sorumluluğun başka bir sonucunu gösterir. Kabil’in kardeşini öldürmesi üzerine ***“Nefsi onu kardeşini öldürmeye itti ve onu öldürdü; böylece kaybedenlerden oldu.”*** (el-Mâide 5/30)buyrulur . Hz. Âdem kıssasında hatanın ardından tövbe ve Allah’a yöneliş ön plana çıkarken Kabil kıssasında insanın kötülüğe yönelişi anlatılır. Bu iki örnek, aynı yaratılış ve imtihan zemininde farklı tercihlerin mümkün olduğunu gösterir. Dolayısıyla insanı fıtrat üzere yaratılmış kabul etmek, onun sonradan yanlışa düşmeyeceği anlamına gelmez. Aksine doğruyu arama ve kendisini düzeltme sorumluluğunu görünür kılar.

Hz. Peygamber’in *“Her doğan çocuk fıtrat üzere doğar. Anne ve babası onu Yahudileştirir, Hristiyanlaştırır veya Mecusileştirir.”* hadisi (Buhârî, “Cenâiz”, 92), aynı meselenin bir başka yönünü ortaya koymaktadır . Hadis, insanın doğuştan dinî hakikati kabul etmeye elverişli bir istidat taşıdığına; aile ve çevrenin ise onun yönelişinde etkili olduğuna işaret eder. İbn Hacer’in ifadesiyle *“Küfür, çocuğun özünden ve tabiatının gereğinden kaynaklanmaz; aksine dışarıdan gelen bir sebeple meydana gelir.”* (Fetḥu’l-bârî, 3/248).

Hadiste yer alan hayvan benzetmesi de önemlidir: *“Tıpkı bir hayvanın yavrusunu eksiksiz doğurması gibi; siz onda kulağı kesilmiş bir hayvan görüyor musunuz?”* Bu istiare, yaratılıştan gelen durum ile sonradan ortaya çıkan etkiler arasındaki ayrımı görünür kılar. İbnü’l-Esîr de fıtratı insanın dini kabul etmeye elverişli bir yaratılış ve tabiat üzere doğması şeklinde yorumlar; insanın bu istidattan uzaklaşmasında taklit ve çevresel etkilerin rolüne dikkat çeker (en-Nihâye, 3/457).

Hadis ile Rûm süresi 30. ayet arasındaki bağlantıya erken dönemden itibaren dikkat çekilmiştir. Ebû Hüreyre’nin fıtrat hadisini aktarırken *“Allah’ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata…”* ifadesine işaret etmesi, kavramın Kur’an ve sünnet arasındaki bütünlüğünü göstermektedir. Ebû Şâme’nin *“Fıtratın aslı, başlangıçtaki yaratılıştır.”* sözü de bu anlamı pekiştirir (İbn Hacer, Fetḥu’l-bârî, 10/339). Burada insanın ilk yaratılışı ile hayat içerisinde edindiği alışkanlıklar arasındaki fark özellikle önemlidir. Fıtrat, çevrenin etkisini yok saymak yerine bu etkilerin hangi aslî kabiliyet üzerinde gerçekleştiğini sorgular.

Bütün bunlardan hareketle fıtratı yalnızca *“bir sözlük maddesi veya bedensel yaratılış biçimi olarak okumak”* yeterli değildir. Kavram, insanın Allah tarafından var edilmesini, hakikate yönelmeye elverişli bir yapıyla donatılmasını ve bu yapıyla uyumlu bir hayat sürme sorumluluğunu birlikte hatırlatmaktadır. İnsanın fıtrat üzere yaratılmış olması, onun iradesini ortadan kaldırmaz; aksine bu iradeyi hangi yönde kullanacağını anlamlı hâle getirir. Fıtrat, başlangıçta verilen bir imkân; onu korumak ise hayat boyunca devam eden bir sorumluluktur.

**KAYNAKÇA**

- Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. *el-Câmi**ʿ**u’**ṣ**-**ṣ**a**ḥ**î**ḥ*.

- İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tâhir et-Tûnisî. *et-Ta**ḥ**rîr ve’t-tenvîr*. 30 Cilt. Tunus: ed-Dârü’t-Tûnisiyye li’n-Neşr, 1984.

- İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyin Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ el-Kazvînî er-Râzî. *Mu**ʿ**cemü me**ḳ**āyîsi’l-luġa*. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1399/1979.

- İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali b. Muhammed. *Fet**ḥ**u’l-bârî bi-şer**ḥ**i**Ṣ**a**ḥ**î**ḥ**i’l-Bu**ḫ**ârî*. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1379.

- İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullâh b. Müslim ed-Dîneverî. *Ġarîbü’l-**Ḳ**ur**ʾ**ân*.

- İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Ali el-Ensârî. *Lisânü’l-**ʿ**Arab*. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1414.

- İbnü’l-Esîr, Mecdüddin Ebü’s-Saâdât el-Mübârek b. Muhammed b. Muhammed el-Cezerî. *en-Nihâye fî ġarîbi’l-**ḥ**adîs**̱**ve’l-es**̱**er*. thk. Tâhir Ahmed ez-Zâvî - Mahmûd Muhammed et-Tanâhî. 5 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İlmiyye, 1399/1979.

- Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kāsım Hüseyin b. Muhammed. *el-Müfredât fî ġarîbi’l-**Ḳ**ur**ʾ**ân*. thk. Safvân Adnân ed-Dâvûdî. Dımaşk/Beyrut: Dârü’l-Kalem - ed-Dârü’ş-Şâmiyye, 1. Basım, 1412/1992.

- Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî. *Câmi**ʿ**u’l-beyân**ʿ**an te**ʾ**vîli âyi’l-**Ḳ**ur**ʾ**ân*. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kahire: Dâru Hicr li’t-Tıbâa ve’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ ve’l-İ‘lân, 1. Basım, 1422/2001.

---

Kaynak: [İslam ve İhsan](https://www.islamveihsan.com/fitrat-nedir-insan-yaratilistan-ne-getirir.html) · Eklenme tarihi: 20.11.2026 · Son güncelleme: 20.11.2026

## Bağlantılar

- [Bu yazının HTML sürümü](https://www.islamveihsan.com/fitrat-nedir-insan-yaratilistan-ne-getirir.html)
- [Kategori: İHTİSAS](https://www.islamveihsan.com/kategori/ihtisas)
- [Site dizini](https://www.islamveihsan.com/llms.txt)
